Feeds:
Berichten
Reacties

Meekijken

*

Eerst dacht ik dat ik domweg gelukkig was, en dat niet eens in de Dapperstraat. Ik fietste door de Valeriusstraat, de avond viel en ik keek vooruit en naar omhoog, waar de gevels een streep blauwe lucht vrij lieten, waarlangs de wolken zich bewogen. Op weg naar die wolken gleed mijn blik langs een raamkozijn, ooit geschilderd in bentheimer wit, nu grauw en bladderend. Opeens moest ik denken aan net zo’n raamkozijn, dat ik ooit heb geschilderd,  in de Bloedstraat op de Amsterdamse Wallen, in 1996. Ik streek mijn kwast in neerwaartse richting en zag hoe een haar zich losmaakte en wegzonk in de zacht ineenvloeiende hoogglanslak. Ogenblikkelijk was ik vastbesloten: deze haar laat ik zitten. Hij zat op een plek waar hij niemand op zou vallen, dus hij zou daar voor altijd zitten, ingesloten door de verf, als bewijs dat ik daar was, dat ik geleefd heb en heb besloten dat die haar daar zou blijven. Als hij niet weer weggeschuurd en -geschilderd is, dan zit hij er nog.

Nu was het alsof ik in één klap kon zien hoe er op een hele rij raamkozijnen boven mij haren waren ingebed in de verf. Niemand merkte ze op, maar  ik wist heel zeker dat God weet heeft van al die haren. Immers, geen mus zal op de aarde vallen etc. God ziet al die haren, hier en overal, en kent alle omstandigheden waaronder ze daar op die raamkozijnen terechtgekomen zijn. De schilders, Hij kent ze bij naam, de levenden en de doden. Maar hij weet ook alles van de stoffige heesters, die onderaan sommige van deze gevels staan en van het schamele onkruid, dat in hun schaduw schuilt. Ook de hondendrol op de stoeptegel rechts daarvan is Hem bekend. En de man die de riem vasthield in zijn hand en het zweet in zijn handpalm. De hand waarmee . . . .

Hoe lang hield dit aan? Niet eens één seconde, denk ik. Ik fietste gewoon door, was immers aan het werk. Eigenlijk had ik helemaal geen tijd voor “moments of sudden illumination”, voor de wonderen die het leven verborgen houdt, “tot het ze, opeens, toont in hun hogen staat.” Toch kon het me niet ontgaan dat ik, heel even, de wereld zag zoals ik denk dat God haar moet zien. En natuurlijk zag ook ik dat het goed was.

Heeft God dan ogen?

Waarom niet?

Zoude Hij, die het oor geplant heeft, niet hooren?
Die het oog gevormd heeft, niet zien?

Psalm 94:9 (vertaling Samuel Israel Mulder)

En ikzelf heb immers – heel even maar – door Zijn ogen naar de wereld mogen kijken? Misschien gebeurt dat ook andersom: misschien is Hij het Bewustzijn waar alle beelden, die wij allen met elkaar zien, samenkomen. Alle beelden. Dat van J.C.Bloem, domweg gelukkig in de Dapperstraat; dat van mij, plotseling verlicht in de Valeriusstraat; en dat van Gerard Reve, berustend in het leven aan de Jozef Israelskade.

Hij had de huisdeur bereikt. ‘Vrede,’ dacht hij, ‘het is voorbij. Het is vrede. Een verheven blijmoedigheid stijgt op.’ Met voorovergebogen hoofd ging hij naar binnen, klom zacht de trap op en liep langzaam door de gang. In de huiskamer stond zijn vader in ondergoed bij de kachel. ‘Goedenavond,’ zei Frits. ‘Zo, mijn jongen,’ antwoordde de man. ‘Hoe kan iemand zoon uitpuilende buik krijgen?’ dacht Frits. ‘Een zwangere huisknecht.’ ‘Almachtige God,’ zei hij bij zichzelf, ‘zie dit. Hoe heet zulk ondergoed met hemd en broek uit één stuk? Hansop, geloof ik.’ Hij bekeek de kleding nauwlettend. Aan de achterkant, onderaan de rug, was een lange verticale spleet, die open stond. ‘Ik kan zijn reet zien,’ dacht hij. ‘De klep om te kakken staat open.’ ‘Almachtige God,’ zei hij bij zichzelf, ‘zie toe: zijn reet is te zien. Zie deze man. Het is mijn vader. Behoed hem. Bescherm hem. Leid hem in vrede. Hij is uw kind.’

 

 

 

Advertenties

de kleine goedheid

 

Terwijl premier Mark Rutte gisteren bij het Auschwitz-monument plechtig speechte over “het Grote Kwaad en de kleine goedheid“, was ik heel ergens anders, proberend een kleine goedheid te doen. God zegene ook die greep. Ondertussen vroeg ik me af wat precies de goede bedoelingen zijn van historicus Keith Lowe, die een boek van 560 bladzijden heeft geschreven over de psychologische en filosofische erfenis van de Tweede Wereldoorlog. In een interview in NRC waarschuwt hij ons voor wat volgens hem het Grote Gevaar is: de mythe van het slachtoffer. Hoe nieuw is dat?

Ik herinner me dat ik in 1985 als figurant – in een dubieuze rol! – mee speelde in de film In de Schaduw van de Overwinning. Vanaf die tijd ontstond de mode om goed en kwaad als onontwarbaar met elkaar verstrengeld te zien. Weg helden, weg monsters en weg slachtoffers. Ergens was ook ik een beetje opgelucht, want ik had me altijd wat ogenmakkelijk gevoeld bij het aanhoren van die jongensboekverhalen over het Nederlandse verzet in de jaren ’40-’45, zoals die op het calvinistische dorpje waar ik opgroeide rond 5 mei werden gedebiteerd.

Maar als ik nu deze Keith Lowe over de mythe van het slachtoffer hoor, bekruipt me een veel griezeliger gevoel van Unheimlichkeit. Misschien moet ik maar hopen dat hij het niet zo bedoelt. Misschien ligt het aan de interviewer. Of aan het ontbreken van het grote verband. Hoe kunnen anders dit soort insinuerende zinnen ontstaan?

Ze [de Holocaust-overlevenden] waren niet voor zichzelf opgekomen, iets dat de Joodse helden wél hadden gedaan door de Palestijnen te verjagen. (. . .) Toen Israël in 1982 Libanon binnenviel en falangisten in Palestijnse kampen in Beiroet aan het moorden sloegen, rechtvaardigde premier Menachem Begin  dit met een verwijzing naar het Duitse vernietigingskamp Treblinka. We zijn slachtoffers, en we zullen altijd slachtoffers blijven, tenzij we zelf het heft in handen nemen, zo redeneerde Begin. Om niet weer slachtoffer te worden, hebben we het recht om grof en bloedig geweld te gebruiken.”

Lowe lijkt bovendien te denken dat de Holocaust als genocide een uitvinding van de staat israël is:

De Holocaust was voortaan [na het Eichmann-proces] niet iets dat alleen de nieuwkomers was overkomen, maar alle Joden, de hele Israëlische natie.

En dat alle slachtoffers, “misschien met uitzondering van het kind dat naar Auschwitz werd afgevoerd, hoe weinig ook, zelf ook verantwoordelijkheid” dragen.

Vanmorgen zat ik tegenover zo’n slachtoffer. Voordat ik hem onder de douche hielp, vertelde hij me het verhaal van zijn wonderbaarlijke ontsnapping uit de “crêche” aan de Plantage Middenlaan, hij was toen een jaar of dertien. “Een dociel zootje waren we, destijds. Er werd gezegd dat ik me moest melden, anders zouden ze mijn zuster weghalen. Dus meldde ik me. En wat zo gek was: ik mocht daar gewoon in en uit lopen. Misschien was dat vanwege mijn vriendje, die zijn zus het met een Duitse officier had aangelegd. Op een dag was ik weggegaan naar de Hofmeijerstraat en ergens in de middag zou ik terug gaan, maar toen kwam ik iemand tegen, die me zei dat ik dat niet moest doen, omdat net de hele boel werd weggehaald. Dus ik ging naar mijn zus, die ons daarna hielp onderduiken. Zij in Limburg, ik in Overijssel. Ik stapte in de tram en legde 11 cent op het bord bij de conducteur. Die keek me strak aan en fluisterde: ‘Het kost tegenwoordig 14 cent.’ Hij had wel een idee, waarom ik dat niet wist. Die vrouw in Overijssel was een heel naar mens, maar ze heeft wel mijn leven gered.”

Dan gaat hij verder over zijn eigen verbijstering achteraf. “Er was vooral een grote onverschilligheid, maar er waren ook goeie mensen. En die hoorden daar niet bij!” In die laatste woorden ligt de grote emotie: hoe krijg je zo’n barst in je wereldbeeld weer heel? “Nooit,” is zijn antwoord, “dat kan je nooit verwerken.” Die onverschilligheid, die mis ik in de mythologie van Keith Lowe, en in de heldenverhalen van mijn dorp. De omkering ervan hoor ik in de ferme taal van Mark Rutte: “Anti-semitisme is iets dat niet alleen van de wet niet mag, maar ook van ons niet; wij met ons zeventien miljoen.” Als het ooit weer nodig is, laten er dan veel nare mensen zijn, met allemaal een beetje van die “kleine goedheid”.

Herbekijken en herijken

 

*

 

Do you want to see the most beautiful thing I ever filmed?

It was one of those days when it’s a minute away from snowing. And there’s this electricity in the air, you can almost hear it, right? And this bag was just… dancing with me … like a little kid begging me to play with it. For fifteen minutes.

That’s the day I realized that there was this entire life behind things, and this incredibly benevolent force that wanted me to know there was no reason to be afraid. Ever.

Video is a poor excuse, I know. But it helps me remember … I need to remember…

Sometimes there’s so much beauty in the world … I feel like I can’t take it… and my heart is just going to cave in.

Zitten als een kat

Met enige on-regelmaat kom ik bij hem over de vloer, om voor hem te zorgen. Alleen: hij laat niet graag voor zich zorgen. Onder de douche krijg ik hem niet, want hij is bang voor water. Soms mag ik zijn (droge) ogen druppelen, maar meestal niet: hij is bang om zijn ogen te openen. Hij is ook bang dat hij ze op een dag niet meer zal kunnen openen en dus de facto blind zal worden.  Doodstil zit hij op de rand van zijn bank, als een ei op een lepel in de hand van een kind: bang om te vallen. Maar hij is ook bang dat hij straks niet meer van die bank op zal kunnen staan. “Channa,” zegt hij, “ik ben zo bang.”

Als ik vraag waar hij nú bang voor is, is het De Dood. In de stilte die valt begint in mijn hoofd Jim Croce te zingen: “. . . ‘cause I’m tired of living, but I’m scared of dying . . .” Ik heb niet nog een vraag voor hem. Ik zit heel stil in mijn stoel, schuin tegenover hem en kijk naar hem. Hij niet naar mij. Na een poosje zegt hij: “Channa, ik ben blij dat u er bent. Ik word rustig als u er bent. Maar straks gaat u weg, en dan ben ik weer alleen.” Op dat moment begint een van ons een liedje te zingen en de ander zingt mee. Of, als hij hoofdpijn heeft, leg ik mijn hand op zijn hoofd en zwijg, totdat hij zegt: “Dank u wel, Channa.”

Wanneer ik ga krijg ik een handkus en toon ik mij vereerd. In al zijn ingehouden radeloosheid neemt hij de moeite om niet alleen maar op zichzelf en zijn eigen lijden betrokken te zijn. Zo is hij heel soms, heel even een charmeur: “U heeft de schoonheid van een kat.” Ik ga, en neem iets van hem mee, al weet ik niet of hij daardoor lichter is geworden, wat ik graag zou willen.

In de loop van de week krijg ik bezoek van mijn op één na jongste broer en heb ik met hem een bijzonder gesprek over de broer die tussen ons in stond, over wie ik het vaker heb gehad in mijn blogberichten. “Je kunt iemand die niet wil leven de wil om te leven niet geven,” zegt hij op zeker moment. In mijn gedachten zit ik, vijfendertig jaar geleden, op de vaste dinsdagavonden stil tegenover die andere broer, die daar zit, als een handgranaat in de hand van een kind: verlangend om te exploderen. Ik zit stil als een kat en kan niets doen, hoe graag ik het ook zou willen.

Op vrijdag, tijdens het lernen in sjoel,  stap ik in een ander verhaal. Mozes hoedt de kudde van zijn schoonvader achterin de woestijn en ziet opeens het brandende braambos. Zijn nieuwsgierigheid dwingt hem om dichterbij te komen, maar op zeker moment doet de Eeuwige hem in zijn schreden stilstaan: té dichtbij is niet wijs. Ik leer uit de midrasj dat het beeld van de brandende struik iets zegt over Gods aanwezigheid in het lijden van Zijn volk: het lijden verdwijnt niet, maar Hij is er wel. “Gaat dat ook op voor het lijden van mijn broer en van meneer M.?” vraag ik Hem in stilte.

Als dat zo is, dan is het ook goed dat ik daar zat – en zit – als een kat. Mijn oplossingsgerichtheid zit als een vlo op het puntje van mijn linkeroor: klaar om te kriebelen. Maar ik zit stil, zo mooi als ik kan.

Wonderen

 

Waarom zetten we de chanoekia bij voorkeur (maar: safety first!) in de vensterbank? Omdat de wereld mag weten dat “daar een groot wonder is geschied”, zoals de vier Hebreeuwse letters op de dreidl verkondigen. Voor wie het nog niet weet: in het jaar 164 v.C. hadden de Maccabeeën de Tempel in Jerusalem heroverd op de Seleucidische Grieken. Die hadden het heiligdom ontwijd door een varken op het altaar te offeren en daarna de boel kort en klein te slaan. De zevenarmige kandelaar lag op de grond en tussen het puin werd slechts één kruikje kosjere olie gevonden. Desondanks zette men de menora rechtop en stak haar aan. Ze bleef branden tot er weer nieuwe olie geperst was, acht dagen lang.

Zo ver weg in tijd en ruimte, en toch wist de warmte van dit wonder me feilloos te bereiken! Dat is op zich al een wonder. Van dichter bij kwam een ander Chanoeka- verhaal op mij af. Rabbijn Hugo Gryn herinnert zich Chanoeka 1944 in een “miserable little concentration camp in German Silesia”:

My father took me and some friends to a corner in the barracks. He announced that it was the eve of Hanukkah and produced a small clay bowl. Then he began to light a wick immersed in his precious but now melted margarine ration. Before he could recite the blessing, I protested at this waste of food. He looked at me, then at the lamp, and finally said, “You and I have seen that it is possible to live up to three weeks without food. We once lived almost three days without water. But you cannot live properly for three minutes without hope!

Ook dit is een wonder. Er is een bijzonder verband tussen wonderen en hoop. Ik kom daarop terug.

Mijn eigen rabbijn had dit jaar een heel andere benadering van het wonder: als je goed kijkt is alles een wonder. Zij heeft haar keuze gemaakt uit het dilemma van Albert Einstein:

There are only two ways to live your life. One is as though nothing is a miracle. The other is as though everything is a miracle.

Dat zal ook wel de bedoeling zijn geweest, en anders wel die van Abraham Joshua Heschel:

Our goal should be to live life in radical amazement. ….get up in the morning and look at the world in a way that takes nothing for granted. Everything is phenomenal; everything is incredible; never treat life casually. To be spiritual is to be amazed.

Het is goed met de existentialistische heren: ik houd de snaren van mijn ziel liever wat minder strak gespannen, dan gaan ze wat langer mee. Ik heb er – in ieder geval statistisch gezien – goede hoop op dat ik daar dan ook nog lang van mag genieten. In verwondering schuilt genot, maar soms draagt juist statistiek de hoop aan, bijna alsof het zekerheid is.

Is het misschien daarom dat wij gewoon zijn in alles om ons heen eerder de vaste patronen te herkennen dan het eenmalige? Zouden we het aan kunnen als we écht konden zien hoe God de wereld even vaak opnieuw schept – en vernietigt – als uw computerscherm zich ververst? Waar ligt de gulden middenweg tussen voorspelbaarheid en verrassing? Vermoedelijk voor ieder van ons op een andere, steeds verschuivende lijn. Na een jaar waarin dit voor mij persoonlijk een van de belangrijkste thema’s is geweest, vrees ik dat wij als mensheid nogal van het padje beginnen te raken. Dronken door het succes van de voorspellende kracht van de kunstmatige intelligentie die wij in het leven hebben geroepen, laten we onszelf net iets te graag opsluiten in een droom van voorspelbaarheid. Tijd voor weer wat wonderen. Daar heb ik overigens goede hoop op.

 

Wat is vluchtiger: een woord of een gedachte?

Misschien is mijn antwoord strikt aan mijn persoon gebonden, misschien ook herkent een van mijn lezers het wel. Mijn woorden verwaaien veel sneller dan mijn gedachten – tot mijn verdriet. Nee, ik zou niet willen dat mijn woorden bestendiger waren, maar juist dat het gesprek met mijzelf, waaruit mijn gedachtenwereld bestaat, de helft minder stroperig was. Mijn stream of consciousness is als een brede rivier, die traag stroomt – als je er een strootje in gooit, of een dorre twijg, dan zie je hoe door obstakels en wervelingen alles wat het leven van anderen aan het mijne toevoegt heel lang zichtbaar blijft, voordat het naar de diepte zakt of in de zee der vergetelheid verdwijnt.

Als ik het zo neerschrijf, kan ik me er ook gelukkig om prijzen, vanwege de rijkdom die het mijn innerlijk leven geeft. Maar vandaag denk ik daar anders over. Al wekenlang denk ik dagelijks over mijn op handen zijnde afscheid van mijn huidige werkkring en van mijn cliënten. Met nogal gemengde gevoelens constateerde ik dat de zelfgekozen overgang naar een andere omgeving met andere zorgbehoeftigen me tamelijk onverschillig liet. Liet, want afgelopen week had ik een vriend te eten, aan wie ik probeerde uit te leggen dat ik me steeds minder hecht aan de cliënten met wie ik bijna dagelijks verkeer. Al vertellend zocht ik naar een verklaring: ik heb geen vaste roosters, ze gaan de een achter de ander dood, door hun pijn en beperkingen zijn ze vaak zo sterk op zichzelf betrokken, dat er weinig wederkerigheid in de belangstelling voor elkaar optreedt.

Gek genoeg kan ik me de reactie van mijn vriend niet eens precies herinneren, maar door mijn rondcirkelende gedachten werkelijk woorden te laten worden, schoot er iets los in die rare rivier van binnen. Alsof hij ongemerkt een zwerfkei had verplaatst, een paar centimeter maar. Opeens bleken mijn gedachten niet meer te kloppen. Ze waren niet langer dezelfde, als toen ik ze wilde verwoorden. Zit er morgen een andere vriend tegenover mij aan tafel, dan krijgt hij een ander verhaal te horen. Niet omdat hij een ander is, maar omdat ik niet langer dezelfde ben. Ik kom niet meer weg met de gedachten die ik had, maar zal het moeten doen met de gevoelens die mij nu doorstromen. Veel minder onthecht dan ik dacht.

Een heel ander verhaal. Enige tijd geleden schreef Bart Schut in het Nieuw Israelietisch Weekblad een column, waarin hij triomfantelijk de Koran citeerde en vervolgens van de Arabieren verwachtte dat zij zouden beamen, dat hun profeet het land Israël als onvervreemdbaar bezit van de Joden had bestempeld. Hoeveel speelsheid en ironie zat er in zijn bewering? Ik kon het moeilijk meten. De week erop las ik ergens een reactie op het stuk, waarin een lezer hem erop wees dat het weinig zinvol is om een heilig geschrift als bewijsstuk op te voeren, zonder zich rekenschap te geven van de manier waarop die woorden leven onder het volk van dat boek.

Raakt dit aan een wezenlijk verschil tussen calvinisme en Jodendom? Hoe leeft een tekst, die men als heilig in het midden legt? Opeens herinner ik mij een docent maatschappijleer op de middelbare school. Een bevlogen man, of liever, bevlogen geweest, want toen al trof mij in hem de melancholie van gekwetst idealisme. Hij had theologie gestudeerd, maar was er halverwege mee gestopt. Toen ik hem vroeg naar het waarom, legde hij mij uit dat hij teleurgesteld was geraakt in de Bijbel als morele code. “Ik kwam erachter dat het een stuk elastiek is: iedereen trekt eraan en gaat zijn eigen kant uit.”

Het heeft heel lang geduurd eer ik erachter kwam dat het weinig zin heeft om de woorden van God als een morele code te zien. Yehuda Amichai heeft gelijk als hij zegt:

We begged you, Lord, to divide right from wrong
and instead you divided the waters above the firmament
from those beneath it. We begged
for the knowledge of good and evil, and you gave us
all kinds of rules and regulations
like the rules of soccer
(…)

Toch, waar die woorden ter harte worden genomen, telkens wanneer erover gediscussieerd wordt, wanneer ze uitgesproken worden, thuis en onderweg, bij het opstaan en bij het slapen gaan, brengen ze – net als een vriend aan tafel – leven in de stroom van gedachten.

De weg naar het hart

Als een mens een heuse poos geen seks heeft gehad, dan komt ie tekort en gaat er iets knagen. Tenminste, dat geloven we allemaal. Toen, jaren geleden, een jongere collega een keer met een ochtendhumeur op het werk kwam, gierde een van de andere dames het uit: “Hahahah, Yolanda, moet je soms een piemeltje hebben?!” Van een oudere dame hoorde ik, hoe zij ooit met depressieve klachten bij de huisarts binnenstapte en de man haar vroeg: “Gaan jullie nog wel regelmatig van bil?” En ik maar denken dat seks vooral met intimiteit te maken heeft, met de weg naar het hart.

Misschien is dat ook wel zo, maar veel vaker lijkt het – bedankt, dokter Freud! – alsof heel ons leven een metafoor is voor seks. Eten bijvoorbeeld. Van een lieve Indiase moeder in Zuid-Afrika kreeg ik eens een kookboek kado, met een vette knipoog: “. . . because after all, the way to a man’s heart is through his mouth.” Nu ben ik er heilig van overtuigd dat liefde een grote rol speelt in de keuken, maar ik denk daarbij echt niet altijd meteen aan de slaapkamer. Gelukkig lees ik af en toe een roman, zodat ik blijf weten waar het bij mannen uiteindelijk allemaal om draait:

Zachte minnepraat. Zoete heiligverklaringen die zonder uitzondering gastronomisch getoonzet waren.
Ze wilden haar. Ze wilden haar beboterd met suiker. Ze zagen haar opdoemen voor hun geestesoog met overal bananen. Ze gingen haar, let maar eens op Biancaatje, inwrijven met hollandaise, bearnaise; hoe hitsiger de fantasie, hoe romiger de sauzen waarmee ze haar wilden bedruipen en bezalven.
Uit schaamte over zoveel gulzigheid deelden de heren haar vervolgens ootmoedig mede dat ze hun perverse pornohoofd het liefst zouden verstoppen onder de witte kwabben van haar vissenbuik. Ze zagen zichzelf roetsjend in frambozenbavaroise en zachtroze coulis al over haar golvende dijen rijden en o ja, Bianca, zou ze s’il vous plait, een paar Franse woorden kunnen spreken terwijl ze voor straf hun testikels in de vinaigrette doopte, en kon ze please, puh-lease, hun papillen kietelen met langoustinestaart?

Ook het domein van mores en moraal wordt geregeerd door lage driften. Afgelopen weekend las ik een column in de krant met als titel Morele masturbatie. In het het zich aanmeten van morele superioriteit herkent de auteur onmiskenbaar de lust om te vernederen. Wij allen zitten vol (seksuele) aggressie. Je hoort de stoomfluiten juichen en de uitlaatkleppen sissen: de stoommachine als zinnebeeld van ons driftleven. Rechters die corpsballen taakstraffen opleggen, maar vooral de maatschappelijke commotie eromheen: alles is seks. Nu lijkt me het schrijven van zo’n column ook een eenzaam avontuur, dus . . . oei, wat zit ikzelf hier eigenlijk te doen? . . . ik bedoel: wanneer ik die strenge moraalridders onder de columnisten bezig zie, moet ik inderdaad wel eens denken aan blote, ruig behaarde heren, die elkaar stevig van katoen geven, zoals ik die wel eens in een por . . . nou, zeg, hoe kom ik nog op nettere gedachten?!

Laat ik het liever over religie en spiritualiteit hebben, dat is heilig en veilig. Tenminste, als ik de misbruikte misdienaartjes, de foute guru’s en die ‘seksrabbijn’ even buiten beschouwing laat. Tja, maar dan kan ik me die scène uit Het Parfum, waarin een purperen kardinaal, bedwelmd door de feromonen van 50 vermoorde maagden, temidden van een orgie op een dorpsplein in religieuze extase raakt, ook maar beter niet herinneren. En, oh jee, daar heb je Gerard Reve en Hadewich ook nog! Er is geen houden aan. Ik hoef mijn teentjes maar even, heel voorzichtig, in het vurige water van de bronnen der joodse mystiek te dopen, of ik kom er achter dat al mijn gebeden en goede werken erop gericht zijn om de mannelijke en de vrouwelijke helft van God “tot elkaar in” te doen gaan.

Hoe kan een mens nog tekort komen, als seks zo alomtegenwoordig en alles doordringend is? Ik hoor hoe een rabbijn zich druk maakt over jongeren die verliefd worden op de nieuwste iPhone. (“People used to fall in love with real people.”) Maar wat is daar zo vreemd aan? Je hoeft niet zo ver te gaan als Birdy in de gelijknamige film om ornithofiel te zijn en volgens de freudianen is ook postzegels verzamelen een “gesublimeerde auto-erotische activiteit”. Postzegels, brieven, . . .  Kom, misschien moet ik eens aan een prikkelende “epistolaire relatie” beginnen, zoals de hoofdpersoon in Les Intouchables. Met hem was lager dan zijn oorlelletjes fysiek niets zinnelijks meer te beleven, maar hij vond wél de weg naar het hart van een echte vrouw. Zou dat andersom ook werken?