Feeds:
Berichten
Reacties

Archive for the ‘poëzie’ Category

Ommekeer

 

Wat kan ik erover vertellen? Daar lag ik opeens, met koorts in bed en staarde op doktersbevel naar het plafond en dronk oneindig veel thee met gember en honing. “Het gaat wel weer over voordat je een jongetje wordt,” zouden de oude dames die ik normaal gesproken help met hun verzorging zeggen. Wat kon ik doen? Me realiseren dat machteloosheid niet mijn favoriete pose is? Mijn zonden overdenken?

Vooruit, dat dan maar. Daar was ik in mijn vakantie toch al aan begonnen. De onvrede over mijn werk was eindelijk zo groot geworden, dat ik er verandering in moest gaan brengen. Gelukkig waren de eerste stappen al gezet, dus ik lag daar niet geheel zonder richtinggevoel. Bovendien leefden we in de “ontzagwekkende dagen”, waarin het onze plicht is ons leven eens goed tegen het licht van Het Goede Leven te houden. Ik had al besloten dat ik me dit jaar niet nog eens extra zou bestraffen met schuldbewuste zieleroerselen, maar me op dat licht en de belofte van een goed leven zou richten.

De avonddienst van Rosj HaSjana (het joodse Nieuwjaar) had ik nog meegemaakt en daaruit had ik een welkome waarschuwing van onze rabbijn meegenomen. Zij was zich bewust van het averechtse effect dat al die teksten over “zonde” en “ommekeer” konden hebben op mensen die toevallig vanuit hun jeugd een negatief zelfbeeld met zich mee droegen. “Hen is het idee ingeprent dat ze ‘schuldig’ zijn aan van alles en nog wat, al was het maar omdat ze verantwoordelijk werden gemaakt voor van alles en nog wat en in die verantwoordelijkheid tekort schoten. Hoe kon het ook anders, als kind.” Tat tvam asi.

Een poos lang hield ik een boek omhoog, tussen mijzelf en het plafond. Daarin las ik het levensverhaal van Rabbi Israel Salanter, de grondlegger van de Mussar Beweging, een negentiende-eeuws joods ethisch réveil. Oog in oog met ’s mans eigenzinnige heiligheid en strenge discipline, maar vooral met zijn nadruk op zelfkritiek en het tenietdoen van eigenliefde, voelde ik weer even precies wat mijn rabbijn bedoelde met dat averechtse, verlammende effect. Zou het ook mogelijk zijn om de lat gewoon minder hoog te leggen? Of beter nog, me 180° om te draaien en ‘m heel ergens anders te hangen?

Zat van boek en plafond en van mijn eigen gedachtencirkels, besloot ik het beetje energie dat ik had eens te spenderen aan een kleine zoektocht naar muziek in mijn leven. Er was me namelijk, tijdens diezelfde avonddienst, iets intrigerends opgevallen. Terwijl onze chazzanit het Oenetanè Tokef  (Laat ons spreken over het Ontzagwekkende) voorzong, hoorde ik opeens Leonard Cohen meezingen.

 

 

 

Ja, wie roept hier eigenlijk? Overbekend, en toch altijd weer ontzagwekkend: dat besef van je eigen eindigheid. Door water? Door vuur? Door het zwaard? Door je eigen hand? Wat heb ik weer lopen dromen, lopen dwalen, het afgelopen jaar! Dat moet toch anders kunnen, en – zelfs al weet ik nog niet precies hoe – die gedachte montert me enorm op. Putte mijn rabbijn moed voor het nieuwe jaar uit het engelengeduld van glaskunstenaars Leopold en Rudolph Blaschka, ik haal de benodigde levenslust uit het overal opduiken van het woord “licht” in mijn innerlijk leven.

Zelfs in het negatief doet het zijn werk. YouTube schuift me vakkundig een volgend lied van Leonard Cohen toe: You want it darker. Vlak voor zijn dood uitgekomen, lijkt het haast alsof hijzelf het mij van gene zijde aanreikt.

 

 

Wat is dit eigenlijk? “You want it darker, we kill the flame.” Binnenste buiten gekeerd mystiek verlangen? Zelfhaat? Rebellie? Overgave? Uitdaging? Als een dobbelsteen laat ik alle mogelijkheden voor me uit rollen. Dan weet ik het: ik laat dat licht, dat overal opduikt, door dit negatief schijnen op een blanco jaar. Er verschijnt een soort vrijkaartje voor een goed leven, waarop staat dat ik mij het komende jaar maar eens moet gaan oefenen in gezonde eigenliefde. Leve het vlammetje.

*

 

Kumi ori! – Sta op en schitter!

Hineni! – Tot Uw dienst!

 

Advertenties

Read Full Post »

 

Terwijl de wereld overal in brand staat, lijkt de Nederlandse kabinetsformatie nog altijd in een aporie te verkeren. En dat allemaal vanwege dat zogenaamde voltooide leven. Is het gek dat ik aan Hamlet moet denken? “To be or not to be, that is the question.” Kom, lees de beroemdste zelfspraak in de wereldliteratuur nog maar eens, hier. Of neem genoegen met de samenvatting die Wikipedia geeft:

De vraag is: is het beter om te leven dan wel dood te zijn? Is het nobeler om geduldig alle onheil te ondergaan die het lot je toewerpt of valt het te verkiezen om de strijd tegen alle zorgen te beëindigen door gewoon jezelf te doden?

Intrigerend, hè, dat “gewoon”?

Misschien moet ik alleen voor mijzelf spreken, maar ik vermoed dat iedereen die ooit de impuls tot suïcide heeft gevoeld, in zichzelf een monoloog als die van Hamlet moet hebben gevoerd. Dagelijks, nee, meer keren per dag. Tot er een antwoord kwam, dat het wikken en wegen – gelukkig meestal voorlopig – overbodig maakte. Maar hoe zit dat met de voorstanders van een zelfgekozen einde aan een “voltooid leven”?

Uit de advertorials van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde komt een beeld naar voren van mensen die nog geen “thousand natural shocks” op de teller hebben, maar wel al op een wonderlijk kalme manier bang zijn voor wat het laatste stuk leven voor hen in petto zou kunnen hebben. Bijna het tegenovergestelde van de geagiteerde depressie van Hamlet. Een ander opvallend verschil: in onze tijd worden de beide alternatieven, leven of sterven, nooit werkelijk tegen elkaar afgewogen.

Van het laatste stuk leven, dat men zou willen ontwijken, wordt nog wel een voorstelling gemaakt. Mijn indruk is dat daarop angsten worden geprojecteerd die in het nu bestaan, maar waarvan de ervaring van anderen laat zien dat die zelden standhouden in een niet geregisseerd naderen tot de dood. Van de dood echter maakt niemand zich een voorstelling, althans er wordt met geen woord over gerept. Terwijl onze onwetendheid daaromtrent ruimschoots mogelijkheden biedt tot angstige projecties. Lees Shakespeare er maar op na:

                                               To die, to sleep;
No more; and by a sleep to say we end
The heart-ache and the thousand natural shocks
That flesh is heir to — ‘tis a consummation
Devoutly to be wish’d. To die, to sleep;
To sleep, perchance to dream. Ay, there’s the rub,
For in that sleep of death what dreams may come,
When we have shuffled off this mortal coil,
Must give us pause.

In dat moment van afwachten treedt bij Hamlet de twijfel in. Opeens is hij er niet meer zo zeker van dat “he himself might his quietus make / With a bare bodkin.”

Een verrukkelijk geval van intertekstualiteit koppelt Hamlet’s alleenspraak aan een andere in de Engelse literatuur. Tegen het eind van zijn leven, terwijl hij aan tuberculose ligt te sterven en openlijk naar de dood – of naar “oblivion” – verlangt, maar er tegelijk bang voor is, schrijft D.H.Lawrence een lang, mijmerend gedicht, The Ship of Death. Hij is er tamelijk zeker van dat de zelfgekozen dood geen rust kan brengen, en voor deze ene keer heb ik heel sterk het gevoel dat hij zichzelf niet overschreeuwt, maar iets te vertellen heeft.

Wat hij vertelt is uiteraard ook een projectie, vol Bijbelse echo’s. Als een eenzame Noach timmert hij prekend aan een ark in woorden:

A little ship, with oars and food
and little dishes, and all accoutrements
fitting and ready for the departed soul.

Now launch the small ship, now as the body dies
and life departs, launch out, the fragile soul
in the fragile ship of courage, the ark of faith
with its store of food and little cooking pans
and change of clothes,
upon the flood’s black waste
upon the waters of the end
upon the sea of death, where still we sail
darkly, for we cannot steer, and have no port.

In zijn eigen geest maakt hij van de naderende dood een mystieke reis, niet naar het Grote Licht, want daar hield hij niet zo van, maar naar “the deepening black darkening still blacker”. Helemaal in die diepte, of die verte, waar “the upper darkness is heavy on the lower”, zwaait de camera 180 º naar het scheppingsverhaal, naar een wedergeboorte:

A flush of rose, and the whole thing starts again.

 

 

 

Read Full Post »

Verwoesting

Over een paar dagen is het de negende van de maand Av. Dan rouwen Joden over de hele wereld om de beide verwoestingen van de Tempel van Jeruzalem, in 587 vóór en in 70 ná de gewone jaartelling. Dit jaar wordt die rouw sterk gekleurd door de interne conflicten rond het recht om te bidden bij de Westelijke Muur en door het recente geweld om de toegang tot de tempelberg zelf. Het is daarom dat ik als toevoeging op het lezen van Eicha (Klaagliederen van Jeremia) en de traditionele kinnot een gedicht van Jehuda Amichai heb gekozen en vertaald:

*

De plek waar wij gelijk hebben

Op de plek waar wij gelijk hebben
zullen nooit bloemen bloeien
in de lente.

De plek waar wij gelijk hebben
is platgetrapt en hard,
als een boerenerf.

Maar twijfels en romances
woelen de wereld tot rulle grond,
als een mol, als een ploeg.

Gefluister zullen we horen
op de plek waar het huis stond,
het huis dat is verwoest.

*

 

Read Full Post »

 

Aan het begin van dit lange, koude voorjaar overkwam mij iets, pal hier voor mijn deur, dat ik de moeite van het vertellen waard vond. Gelukkig zat mijn dochter boven met haar voeten op de kachelrand een tosti te eten, dus ik had meteen een klankbord.
Nu het voorval:

Precies op het moment dat ik mijn fiets tegen de gevel zette en mijn boodschapjes van het stuur nam, klonk achter mij een nogal ostentatieve zucht. Ik keek om en zag een zwaarlijvige man met twee zware AH-tassen zeulen. Midden over de straat liep hij in mijn richting.

“Tjonge, u zucht ervan,” zei ik, en dat klonk waarschijnlijk wel compassievol.

“Ja,” antwoordde de man, “ik heb heel weinig longcapaciteit.”

“Ah, is dat het,” zei ik, begripvol, of opgelucht, of om niet niets te zeggen.

“Ja, dat is het,” sprak de man en hij draaide zich om, want inmiddels was hij mij gepasseerd, “maar anders was het vanwege uw schoonheid.”

Ik vermoed dat het aan mij te zien was dat ik me zijn compliment liet welgevallen, want hij zette zijn boodschappen tegen zijn benen, nam een theatrale pose aan en waagde verder: “Een zucht geeft lucht aan een hart vol smart. Kwam zij wat nader en hij wat dichter, dan was die zucht gewis wat lichter.”

“En, wat gebeurde er toen?” vroeg mijn dochter.

“Nou, ik zei: ‘Zo, u ként uw klassieken!’ en toen zei hij: ‘Ja, het is van De Schoolmeester, maar de meeste mensen kennen alleen de eerste regel.’ En toen vertelde ik hem over een mevrouw (zaliger gedachtenis) die de tweede regel ook altijd aan haar zuchten toevoegde. En toen waren we allebei blij dat er nog mensen waren die de poëzie van De Schoolmeester in ere hielden.”

“Hè,” verzuchtte mijn dochter, “het is ook altijd hetzelfde met jullie intellectuelen! Jullie werpen een hele berg woorden op tussen jezelf en de directe ervaring en zo gebeurt er nooit wat.”

Tja, wat kon ik daarop antwoorden? Dat de man mijn type niet was en de stoeprand niet mijn favoriete plek voor directe ervaringen?

“Ach,” zei ik dus maar, “wij intellectuelen hebben aan een heel klein beetje ervaring al genoeg.” Of dat waar is, laat ik in het midden. In ieder geval heb ik deze kans op ‘meer’ laten schieten.

De laatste tijd spreek ik af en toe vrouwen – en een enkele man – van mijn leeftijd, of daaromtrent, die me verzekeren dat het voor ons afgelopen is. “Wer jetzt kein Haus hat, baut sich keines mehr,” sprak een vriendin, die ook op poëtische wijze en met kennis van de klassieken het volledige leven tot uitdrukking probeert te brengen. En zo waken wij, en lezen; schrijven geen lange brieven meer, maar korte e-mails, in afwachting van herfstige alleeën, vol van wind en dorre bladeren. “Ach,” troost ik mij nog af en toe, al is dat statistisch gezien natuurlijk onzinnig, “je weet nooit achter welke straathoek de dood of de liefde op je wacht.”

 

Read Full Post »

Wasgoed

 

Het is vast en zeker mogelijk een mooi salontafelboek te vullen met schilderijen, foto’s en gedichten met als thema: het drogen van wasgoed. Als inleiding zou iemand een schitterend essay kunnen schrijven over het belang van onbeduidende dingen of over het sacrale dat verborgen ligt in het schijnbaar alledaagse om ons heen. Voor wie zich nu geïnspireerd voelt volgt hieronder een pleidooi voor twee gedichten, die volgens mij niet mogen ontbreken.

De afgelopen sjabbat heb ik mij gebogen over een gedicht van Yehuda Amichai, waarin wasgoed op een erf te drogen hangt. Op het eerste gezicht hangt het daar alleen maar om een sfeer van huiselijkheid op te roepen en, in combinatie met de titel, wappert de kitsch je al bijna tegemoet. Bijna, ware het niet dat de volgende versregel met het woord oorlog begint. Nu helpt het uiteraard om je te realiseren dat huiselijkheid en oorlog in de dagelijkse realiteit van Israël net zo moeilijk uit elkaar te houden zijn als oorlog en liefde in het vorige gedicht van Amichai dat ik voor mijn weblog heb vertaald. Maar het is even nuttig om eerst nog een ander vers van dezelfde dichter aan te halen, hier in de vertaling van Leon Wieseltier:

Laundry

In a place where laundry is hung
no people die,
none are in the wars,
they’ll stay at least
two or three days.
They won’t be replaced
and they won’t flutter.
They aren’t like the dry grass.

 

Dan volgt hier mijn vertaling van שיר ליל שבת. Die is, bij gebrek aan een leeskring voor Hebreeuwse poëzie bij mij in de buurt, nog zeer onvoldragen. Als je wilt, kun je op de achtergrond luisteren hoe Chawa Alberstein het lied zingt.

*

Sjabbatavondlied

Kom jij deze nacht nog naar mij toe?
Het wasgoed hangt droog aan de lijn,
en de altijd onverzadigbare oorlog
moet vannacht ergens anders zijn.

Onophoudelijk komen de wegen
als een paard zonder ruiter thuis,
en het huis wordt des avonds gesloten
om het wel en het wee dat er huist.

En al weten wij best dat de grens heel
dichtbij is, maar geen plek voor ons.
Mijn vader maakt kidoesj: “voltooid zijn
de aarde en al zijn heir.”

Mag dat heir en die aarde misschien nog
even door kaarslicht worden verhuld?
De mitswa die God zelf is begonnen,
wordt opnieuw door ons beiden vervuld.

 

*

Read Full Post »

Onpeilbaar

Kunnen zeevogels

die leven aan schuimranden

van de getijden

een onpeilbare diepte

bevatten ― en, wat dat zegt …

Ono no Komachi, 834-880 AD

 

*

Als ik een zilvermeeuw was, dan zou ik het je kunnen zeggen. Of juist niet: ik zou wanhopig, klaaglijk krijsen. En misschien zou ik denken, dat jij denkt, dat ik het weet – achter de onzichtbare, ondoorlaatbare wand, die ons van elkaar scheidt. Maar goed, ik zou je zeggen: „Het schuim zit in de weg. Wij moeten weg, naar helderder water.” Zo moeilijk is dat niet. Jij weet net zo goed als ik wat het is om boven het spiegelvlak van een bergmeer te hangen, als een vogel. Onder ons schittert de zon op de bodem van een blinkend blauwe schaal, veel dieper dan de bodem van het meer. Maar onpeilbaar? Laten we wachten op de nacht, nee, op de helderste nacht, windstil. De nacht waarin het zwart achter de verste ster zichtbaar wordt, boven ons en onder ons.

Elf eeuwen staan tussen ons in, en een taalbarrière die ons nog lelijk kan bedriegen. Toch, als wij elkaar nu diep in de ogen kijken, weten we dat het onpeilbare zich in ieder van ons herhaalt. Wij zien het niet, om van bevatten maar te zwijgen.

 

*

uitgedaagd door Simon Buschman

Read Full Post »

03122016a

Vroeger was ik heel bescheiden: telkens wanneer ik de uitdrukking “de brutalen hebben de halve wereld” hoorde, vulde ik die geruststellend aan met “goed, maar dan blijft de mooiste helft voor ons over”. Met de jaren ben ik zelf wat brutaler geworden en kwam ik erachter dat die andere helft ook z’n charme heeft. Gisteravond nog bracht m’n chotspe me een moment dat ik voor geen goud had willen missen.

Al dagen liep ik met een verstopte neus en een keelontsteking rond, of liever: ik lag ermee onder een deken. Daar kwam ik alleen nog onder vandaan om een crematie bij te wonen of om mijn werk te doen. Dat kan nog net, als je nauwelijks kunt praten, maar je nog wel van het ene huis naar het andere kunt slepen. Voor zover ze geen doodsangsten uitstonden vanwege de wolk van bacillen die zij zich rondom mijn hoofd voorstelden, was het lekker rustig voor de mensen. En soms nog grappig ook, om met gebarentaal te moeten communiceren.

Tegen tienen stapte ik bij mijn laatste cliënt de kamer binnen. Mevrouw is stokdoof en zit meestal tegenover de tevee te dommelen. Dit keer kon ik haar niet wakker roepen, dus schudde ik zachtjes aan haar schouder. Blijde schrik, zoals altijd. “Even m’n gehoorapparaatjes indoen,” riep zij, en toen wist ik dat ik het niet kon maken om haar het gebruikelijke praatje te onthouden. Nadat ik haar steunkousen had uitgedaan, begonnen we over de gebruikelijke ditjes en datjes. “Wil je misschien iets drinken?” vroeg zij tussendoor en keek me vragend aan. Ik keek vragend terug, wachtend op de opsomming van wat ze mij kon aanbieden. Toen die niet kwam, vroeg ik zomaar opeens: “Heeft u cognac in huis?”

Cognac tegen verkoudheid en griep! Met heet water en een beetje suiker. Ik moest het zelf maar klaarmaken, want mevrouw is niet meer zo mobiel. Ooh, wat was dat lekker! Terwijl ik genoot van de warme gloed, die zich vanuit mijn maag naar al mijn poriën verplaatste, vertelde mevrouw over een vriend, die op wonderbare wijze genezen was van slokdarmkanker. Ook door cognac? Nee, twintig chemo’s en nog een stuk of wat bestralingen. Maar nu is hij er dan ook helemaal van af. Alleen, hij mag geen cognac meer drinken. Ach! Ik hief mijn mok op de gezondheid van die vriend en sneed een ander onderwerp aan: lezen.

Mevrouw was net jarig geweest en had weer een aantal boeken gekregen. Ze leest graag en veel, dat is een zegen als je lichamelijk niet meer zo makkelijk van je plek komt. Wij bleken één gemeenschappelijke interesse te hebben: biografieën. Verder wijken we nogal van elkaar af. Of zij wel eens gedichten las, vroeg ik luid, want inmiddels weer aardig bij stem. Nee, dat deed zij eigenlijk bijna nooit. Hier had het gesprek (tijdelijk) dood kunnen lopen, maar ik had nog een brutale vraag achter de hand. “Heeft u dan ook geen lievelingsgedicht?” Ja, dat had ze toevallig wel en voor ik het wist stond zij op, waarbij haar knieën knarsten als kiezels die barsten onder een traag draaiend karrenwiel.

Ze kwam terug met een bruine map, waaruit zij twee vergeelde en verfomfaaide krantenknipseltjes tevoorschijn haalde, die ze voor mij op tafel legde. “Die had ik ooit eens uitgeknipt, omdat ik dacht: dat zou mooi zijn om op mijn begrafenis te laten lezen.” Hopelijk zullen de mensen die om haar begaan zijn dat ook doen. Ik mocht nu al:

 

03122016b

Read Full Post »

Older Posts »