Feeds:
Berichten
Reacties

Archive for januari, 2011

De naakte waarheid

Wat is waarheid?

Pontius Pilatus

*

Een beetje gek misschien, om tijdens de donkere dagen rond Kerst bij een Paas-vraag stil te staan. Toch is het deze vraag die als een bromvlieg om mijn hoofd zoemt, omdat hij mijn warme huis voor zomer houdt. Ik zal mij ermee moeten zien te redden. Het is te sneu om het raam open te gooien en hem de kou in te sturen. Maar ik zou wel willen dat hij even stil ging zitten, zodat ik kan beginnen met schrijven. Want al heeft de waarheid volgens sommigen slechts één gezicht en draagt de leugen vele maskers, voor mij blijft het een ingewikkelde vraag.

Om te beginnen: hoe komen wij erbij dat waarheid iets is waarnaar gezocht en gegraven moet worden? Iets wat altijd een laag dieper ligt. Waarom geloven wij dat mensen een ware aard hebben, die je pas leert kennen als je het vernis van de beschaving weg krabt? Waarom kleden wij waarheid liever uit dan aan?

Op de meest uiteenlopende plekken in onze culturele geschiedenis duikt dit gegeven op, in steeds wisselende vormen. De oude Grieken hadden een negatief begrip van waarheid: ‘alètheia’ wil zeggen het ‘niet-verborgene’. En het denken van hun grote filosoof Plato was geheel en al doordrongen van de tegenstelling tussen schijn en wezen. Waarbij schijn staat voor veranderlijk en verraderlijk en wezen het enige is wat houvast biedt.

Heel sterk is de hang naar echtheid bij de calvinisten. In antwoord op de huichelarij van de katholieke kerk leggen zij de morele lat heel hoog, tot in de hemel, waar alleen God erbij kan. De mens staat in zijn hemd, “ganselijk onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad”.

Maar ook tijdens de Verlichting vinden pogingen plaats om de mens te ontdoen van valse pretenties. Iemand als La Rochefoucauld maakt er in zijn Maximes een sport van. “Onze deugden zijn meestal niets anders dan vermomde gebreken.” Nog in deze tijd vindt zijn vertaler Maarten van Buuren het iets om je op voor te laten staan als je zo genadeloos naar zichzelf kunt kijken. “Mijzelf geen rad voor ogen draaien – misschien is dat wel een van de weinige idealen die ik in dit leven heb.”

Bij de latere nihilisten en existentialisten krijgt deze houding het karakter van een persoonlijke bevrijding. Met dien verstande dat zij op de puinhopen van de verloochende sociale en spirituele aspiraties een nieuwe ethiek proberen te vestigen, Nietzsche een gedroomde ‘Herrenmoral’ en Sartre een ietwat wereldvreemd politiek engagement.

Maar waartoe al die inspanningen? Waarom zou je een tegenstelling willen zien tussen ‘s mensen sociale impuls en eigenbelang als drijfveer? Goed, ik ben er zelf in opgevoed en draag wellicht daardoor een zekere houterigheid in mijn manier van denken met mij mee. Toch ben ik er, zeker zo aan het begin van een nieuw jaar, heel erg voor om waarheid haar kleren te gunnen. Dan zijn we meteen van de waarheid af. Want kijk eens om je heen: de enorme diversiteit in wat mensen ‘waar’ willen maken, wat zij in de wereld willen zetten, levert een prachtig kleurrijk beeld op.

*

Von deinen Sinnen hinausgesandt,
geh bis an deiner Sehnsucht Rand;
gib mir Gewand.
Hinter den Dingen wachse als Brand,
daß ihre Schatten, ausgespannt,
immer mich ganz bedecken.

Rainer Maria Rilke

Advertenties

Read Full Post »