*

Kom, ik ga proberen het vorige stukje nog eens op een andere manier te schrijven.

Misschien ging het over teveel dingen tegelijk en was die vis slechts een droombeeld van mij, ingegeven door mijn wens om een samenhang te zien in  allerlei dingen die mij raken.

Het ging over de (on)vanzelfsprekendheid van sociaal zijn. Waarom en wanneer wel en niet?

Het ging daarbij over de tegenstrijdige verlangens die ik zelf op dat gebied ervaar. Mijn verlangen naar intimiteit en mijn wens om alleen te zijn.

En over de krenkende kant van “omgang met mensen, nabuurschap”: wat doet die met mij en wat kan ik er mee doen?

Het ging om de verhouding tussen binnenwereld en buitenwereld en hoe ik daarin een balans nodig heb om “mijzelf” te kunnen zijn.

Of over hoe je iets dat van buiten komt kunt toelaten en het je eigen kunt maken of juist niet. In hoeverre is “nil humanum mihi alienum”?

Het ging om eenzaamheid: de minimale in de aanpassing, de maximale in de vervreemding en de optimale in het  jezelf zijn en ook zo gezien worden.

Het ging om een onbalans die ik ervaar in ons eigentijdse individualisme met zijn onderwaardering voor wat strookt met het sociaal wenselijke en overwaardering voor extreme individualiteit.

Het ging om het oudvertrouwde wantrouwen tegen de grondaard van de mensen en die heel andere waardering voor “echtheid” die zich manifesteert in rebellie of ongevoeligheid voor sociale conventies.

Maar ook over hoe er weinig te communiceren valt als we ons beperken tot wat toch al gemeenschappelijk was.

Kortom: het ging om alles wat jullie en ik met elkaar doen en elkaar te vertellen hebben.

En dat allemaal verpersoonlijkt in één wonderbaarlijke, mystieke vis.

Ach, het zal de zon op die kade zijn geweest, waar ik in mijn eentje zat en nadacht over wat ik met jullie zou willen delen. Niets nieuws.

Schrik niet als je binnenkort zomaar opeens wordt uitgenodigd om vis te komen eten.

Laatst had ik het gevoel dat er een prachtige gedachte rondzwom in de stille diepte waar ik murmelend met mijzelf verkeer. En ik dacht bovendien dat die gedachte nog helderder en schitterender zou zijn als ik haar naar de oppervlakte zou kunnen brengen om haar bloot te stellen aan het licht. Nu is er slechts het licht: ik zit als op een zonovergoten kade, met tussen mijn vingers een schamele kluwen draad. Het fijnmazige net dat ik had uitgeworpen is hopeloos in de tist geraakt. De vis zwemt vrij rond, daar beneden mij.

Ook al weet ik niet zeker of ik het ooit nog eens zal gebruiken, ik kan niet anders dan mij ertoe zetten het net uit de knoop te halen. Dat is het enige wat ik heb. Er zijn duidelijk draden die uit mijn eigen persoonlijke levensgeschiedenis voortkomen. Anderen zijn vanuit de meest uiteenlopende richtingen aangedragen door wat ik zoal lees, zie en hoor. Soms is het niet eens zo gemakkelijk om ze uit elkaar te houden.

Neem deze: toen ik negen jaar geleden nogal wreed met mijn neus op de meest basale levensvragen (wie ben jij eigenlijk? wat doe jij in het leven? heb jij wel een ik?) werd gedrukt, zag ik maar één mogelijkheid om daarop een antwoord te vinden. Ik had het gevoel dat ik uitsluitend van buiten naar binnen leefde (of geleefd werd), dus ik moest mijzelf eerst met moeite alleen zien te maken.

je zou niet zeggen: je zou niet zeggen dat
het zoveel moeite kost alleen te zijn als
een zon rollende over het grasveld

Hans Lodeizen

Ah, en dan zie ik alweer een bekende draad: die film waarop mijn oudste dochter mij attendeerde. Into the wild heette die en ik herinner mij vooral de laatste ontdekking van de jongeman die zich zo extreem alleen gemaakt had:

Happiness only exists when shared.

Meteen zijn daar alweer andere woorden mee verknoopt in mijn net van associaties:

Von deinen Sinnen hinaus gesandt,
geh bis an deiner Sehnsucht Rand,
gib mir Gewand.

Bemoedigende woorden, die Rilke God hier in de mond legt. Er volgen er nog een paar:

Kein Gefühl ist das fernste.

Vervolgens denk ik weer mijn eigen queeste, die juist ging om een gevoel dat me het meest na stond, of misschien wel mijn diepste mocht heten. En was het al moeilijk om mijzelf met dat gevoel te isoleren, er vervolgens mee voor de dag te komen bleek minstens zo moeilijk. Ik herinner mij twee reacties:

De mens is een sociaal wezen. Dus het kán niet de bedoeling zijn dat jouw gevoelens en verlangens de boventoon gaan voeren.

Maar ook deze:

Als dát is wat jij in de wereld moet zetten, dan kun je daar beter niet voor op de vlucht slaan.

Existeren en een sociaal wezen zijn, het lijkt wel een onverzoenlijke tegenstelling. En opeens lopen er allerlei draden naar mijn eigen calvinistische opvoeding en naar het levensgevoel van de laatste generaties. Want binnen die contekst is deze tegenstelling heel prominent, al kan de waardering voor dat wat “van binnenuit” komt of  “vanzelf” gaat erg verschillen. Zoals in deze verzen van J.H.Leopold:

Omgang met menschen, nabuurschap:
een sleepend zeer, een chronisch lijden;
O zegening dan van de koorts
met zieke en met gezonde tijden.

Met moeite en zichgeweldaandoen
komt er een luttel goeds tot stand,
De ongerechtigheden doet
hun eigen grondaard aan de hand.

Precies zoals ik leerde mijzelf te zien toen ik nog klein was: onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad.

Het existentialisme – en anders wel de geest van deze tijd – schijnt hier een omkering te willen bewerkstelligen. Hoe meer een daad of een streven sociaal acceptabel is, hoe twijfelachtiger de “echtheid” ervan. Is dat niet vreselijk herkenbaar? Maar: hoe waar is het?

Op dit moment lees ik Maaike Meijers biografie van Vasalis. Die heeft een sterke aversie tegen het gedachtengoed van de existentialisten. Misschien vang ik daarmee mijn vis, dacht ik. Hier is de draad, die een groot aantal mazen knoopt:

Dat is ongeveer de wereld van Sartre. Men moet een daad stellen, bij voorkeur een misdaad. Ingrijpen in het lot van een ander. Anders is men een bangbroek, of erger een hypocriet die zijn diepste meest oorspronkelijke mens-verlangen smoort en ontkent.
Het is hem bijna onmogelijk om in te zien, dat iets goeds doen ook een daad kan zijn, en wel een bevrijding, een keus.

De vis is ontsnapt en zwemt nog vrij rond. Dat is ook goed voor dit soort vissen. Maar door de draden van mijn gedachtennet uit de knoop te halen ben ik misschien wel iets dichter bij de vragen gekomen die mij naar die meest heldere gedachte deden verlangen. Ook dat is goed, net zoals op een kade zitten in de zon en iets met je handen doen.

Alsof ik er niet al ontzettend genoeg van had, van die vaderlandse wanvertoning. Toch wil ik er nog één ding over kwijt: de mooiste reactie tot nog toe, uit de mond van een 87-jarige “zorgvrager”.

Mijn moeder zou zeggen: heeft de graaf geen andere zorgen?

De situatie vráágt om een dooddoener en deze past precies. Hierbij met genoegen voor het nageslacht bewaard.

Een van degenen die hier meelezen suggereerde mij onlangs dat ik mijn blogposts van het afgelopen jaar wel kon bundelen onder de titel Logboek van een barmhartig jaar. Dat was – zo meende ik – uiteraard naar aanleiding van mijn blog De barmhartige straatveegster. In mijn bijziendheid realiseerde ik mij niet eens dat ik daarmee ook op één lijn werd gezet met een heel andere publicatie.

Maar goed, afgezien van kwesties van intertekstualiteit en wat die allemaal zouden kunnen betekenen, vond ik het een bijzonder rake suggestie. Ik zou dat jaar dan wel zeventien maanden willen laten duren, en het laten beginnen op een verlaten rangeerterrein en eindigen bij het plaatje hierboven, dat ik voor mijn nieuwjaarswens koos. Wat lijken ze eigenlijk veel op elkaar, maar wat een wereld van verschil kan zo’n barmhartig jaar teweeg brengen! De suggestie zette mij ertoe aan mijn zegeningen eens te tellen.

Die zegeningen vormen reeds het licht achter de beschouwelijke plaatjes die ik hier de laatste tijd heb uitgestald, dus ik hoef niet hardop te gaan tellen. Wel wil ik mezelf nog één keer weerspreken, voordat ik (nogmaals) ga vieren dat een einde ook een nieuw begin betekent. (Ook een suggestie van een van mijn echte vrienden.)

In mijn bespiegelingen over barmhartigheid haalde ik een bijbelwoord aan – “het is zaliger te geven dan te ontvangen” – en dat wil ik toch weer even terug leggen waar ik het vandaan haalde. Want vandaag realiseer ik me dat ik het zeer zalig heb gevonden om het afgelopen jaar zo veel van anderen te krijgen. Niet te tellen.

Krap dertig jaar geleden was er iemand die mij enige levenswijsheid probeerde bij te brengen.

“Weet je wat er bij jou aan scheelt?” zei ze.

“Nou?”

“Jij accepteert jezelf niet zoals je bent?”

“???”

“Om te beginnen accepteer jij je eigen machteloosheid niet.”

Ik zou niet durven zeggen dat ik in de drie decennia die volgden op deze wijze les ook echt wijzer ben geworden. Maar ik denk wel dat ik iets geleerd heb over machteloosheid.

Bijvoorbeeld dit: er is iets merkwaardig paradoxaals aan het besef van machteloosheid. Het is beangstigend en geruststellend tegelijk. Immers, werkelijk álles kan jou en je geliefden overkomen. Veel erger dan je had kunnen denken, bovendien. En je kunt er helemaal niets tegen doen. Blijf daar maar eens rustig onder. Maar aan de andere kant kan dat besef je ook bevrijden van een enorme schuldenlast. Je hoeft het leven niet te dragen, het leven draagt jou. En laat je vallen, als het zo uitkomt.

En nog iets, waar ik aan moest denken toen ik gisteren in een film over de Watersnoodramp van ’53 zo’n echte Zeeuwse boer hoorde zeggen: “Het is Gods wil.” Dan weet ik opeens weer hoe weinig het bevindelijke calvinisme waarin ik was opgegroeid hielp als het ging om zoiets als “het accepteren van mijn eigen machteloosheid”. Ik was immers het evenbeeld van een Almachtige God, die tegelijk barmhartig en rechtvaardig heette te zijn, liefdevol zelfs, maar die tegelijkertijd dingen deed of duldde, die zich erg moeilijk met dat soort noties laten rijmen. Ik heb dat altijd erg verwarrend gevonden.

Een god die minder persoonlijk is, zoals wellicht Allah, of de onverschillige “deus sive natura” van Spinoza lijkt me al behulpzamer. Die laat in ieder geval wat meer ruimte voor een rouwproces op menselijke maat, denk ik dan. Of zou ik uiteindelijk toch tot de mieren moeten gaan om wijs te worden? Zoals wanneer een mensenvoet achteloos stapt op hun stad van zand – kijk ze radeloos rondrennen! De stervenden kronkelen zich rond hun eigen kleine kern en de levenden brengen de weerloze cocons van hun kinderen in veiligheid. En dan begint het te regenen. Maar ziet: enkele minuten later is er al bijna niets meer te zien van de ontreddering. Het leven gaat door.

Natuurlijk weet ik in de verste verte niet of zij zich ook druk maken om de zin ervan of om de theodicee. Toch waag ik het te betwijfelen dat zij zich een voorstelling maken van de Schoen van God. Maar ook of dat getuigt van een wijsheid die ooit binnen mijn bereik zal komen. En of ik daar iets mee aan zou kunnen vangen. Mijn twijfels en vragen kunnen nog wel dertig jaar mee.

Alles is al eens gedaan. Er is al een boek over heldinnen. En er is niets wat ik beleef of het is al eerder en grootser beleefd en meeslepender beschreven. Niets nieuws onder de zon. Toch rijst de zon elke dag opnieuw boven een horizon die nooit dezelfde is. De afgelopen week zag ik haar stralen vallen op een heldendom waar je het niet zou verwachten.

Op het oog was haar huisje een toonbeeld van kleinburgerlijkheid. Wehkamp-meubeltjes in de huiskamer. Zeil uit de zestiger jaren op de keukenvloer. Een foto van een hondje in de hoek van een lijst die een kitscherige reproductie bevatte. Bij de half verdroogde geranium op de venster stop ik, want het beeld is al veel te compleet. Geen slagveld, geen paleis. Geen marmeren trap of hemelbed vol zijde en fluweel. Kortom, geen plek voor heldendom.

Toch heb ik, terwijl de zon ternauwernood een kiertje tussen de blinden wist te vinden, het zuiverste heldendom zien schitteren in haar duistere kamertje. Ik had haar “achteruit” zien gaan, zoals dat heet, tot er geen enkele ruimte meer over kon zijn tussen haar en de afgrond. De laatste week was zij nauwelijks meer wakker en haar schaarse heldere momenten bestonden uit louter pijn en dorst. De pijn die ik haar moest aandoen bij het verschonen en de dorst die ik mocht lessen, met kleine slokjes. Ik had verwacht dat ik misschien bang zou worden wanneer ik de dood van zo dichtbij zou zien of haar lijden door mijn vingertoppen mee zou voelen. Maar nee, daarvoor heeft zij mij zorgvuldig behoed. Door mij haar eigen heldenmoed te tonen.

Een enkele keer moest ik haar achterlaten, terwijl zij oprecht bang was om alleen te zijn. Haar pijn was dikwijls goed te zien en duidelijk te horen. Maar op geen enkel moment heeft zij een klagelijke toon geslagen en geen spoor van verongelijktheid ben ik bij haar gewaar geworden. Er was niets heroïsch in de zin van een heftige strijd met de dood. Hooguit een geduldig volhouden tot hij kwam om haar te verlossen. Heldendom in alle bescheidenheid.

Changement de décor. Het andere toneel waarop ik de afgelopen week een heldenstuk zag spelen, hoef ik niet te beschrijven. Ik heb al duidelijk gemaakt dat zoiets er niet toe doet. Hier wel een beetje voorgeschiedenis. Mijn heldin van vandaag is een 86-jarige, klein van stuk, kort van memorie. Alsof dat laatste niet al angstig genoeg is, moest zij in de loop van een aantal weken een waarheid onder ogen gaan zien die zij liever niet had willen beleven. ’s Morgens vroeg bij de thee en het beschuitje was zij op haar somberst. “Ik hoop dat het allemaal niet zo lang meer duurt,” zei zij dan en schudde het hoofd, waarbij zij strak in de thee bleef turen.

Die harde waarheid was, dat haar kinderen hadden besloten dat op zichzelf wonen voor haar niet langer verantwoord was . (“Maar ik heb hier meer dan vijftig jaar met mijn man gewoond. Mijn jongste zoon is hier nog geboren.”) Zij hadden een verzorgingstehuis voor haar gevonden en opeens stond de verhuizing voor de deur. In de dagen dat die werkelijkheid dichterbij kwam zag ik haar steeds verwarder worden. Banger, en bozer, als zij zich niet zo bewust was geweest van haar afhankelijkheid. Gisteren wist zij niet meer of ze het nou allemaal gedroomd had, of dat het toch niet doorging.

Vandaag was ik voor het laatst bij haar. Ik zette thee en een beschuitje klaar, zocht de medicatie en oogdruppels bij elkaar en wachtte tot zij beneden zou komen. En opeens stond zij daar. Niet in haar badstof ochtendjas als anders, maar in een sportieve outdoor outfit. Niet gebogen, maar rechtop. Ze leek wel tien jaar jonger. En zo merkwaardig helder en vastberaden. “Ik vind het doodeng, maar ik ga het gewoon doen. Het moet nu eenmaal.”

Zo schrijft zich in mijn gedachten een boekje vol miniaturen van kleine heldinnen. In de hoop dat ik dat nog kan lezen als ik niets anders meer kan.

Zij zit op de rand van haar bed, zoals meestal wanneer ik haar verzorg. Vandaag voer ik haar heel langzaam kleine hapjes soep. We zijn stil, tot zij opeens dieper ademhaalt en vraagt: “Waar woont u?” “Ik woon aan hetzelfde water als u, maar dan aan het andere uiteinde,” zeg ik. “Zijn daar ook ratten?” vraagt zij verder. “Vast wel,” zeg ik, “maar ik zie ze nooit.” “Nou, hier wel,” zegt zij, met iets van trots in haar stem. Dan is het weer een poos stil. Na nog een tiental hapjes soep gaat zij wat rechter op zitten en begint:

“Ik zie ‘m uit het water komen. Als ie op de kant is, schudt ie eerst de druppels van zijn bast. Dan loopt hij naar de overkant van de weg. Naar een huis, waaraan gebouwd wordt. Daar glipt ie gauw naar binnen. Ik denk dat ie d’r nog wel wat te vreten zal vinden.”

Ik probeer haar te zien zoals zij was toen ik haar nog niet kende. Toen ze wel al oud was, maar nog kon zien, en lopen. Het schijnt dat zij toen veel tekende. Zou ze de rat getekend hebben, vraag ik mij af, die zij op de wal zag klimmen vanuit het raam waarvoor zij zat? Misschien waag ik het nog om het haar zelf te vragen. Vandaag voel ik mij rijk genoeg bedeeld door dit moment. Met die paar woorden heeft zij in het landschap van mijn binnenwereld een rat getekend die daar altijd zal blijven.

Maakt u dan niet bezorgd tegen de dag van morgen, want de dag van morgen zal zijn eigen zorgen hebben; elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad.

Matth.6:34

Als een gewaarschuwd mens écht voor twee zou tellen, dan zou het werk dat ik nu doe onvermijdelijk tot het bestaan van twee Janieken leiden. Ik vraag mij dan meteen af in hoeverre die twee op elkaar zouden lijken. En zou het met de een beter aflopen dan met de ander? Zo ja, waarom dan wel? Wie van de twee is dan de oorspronkelijke gewaarschuwde? Is die daardoor wijzer dan haar dubbelganger, die door de waarschuwing tot leven is geroepen? Of juist minder wijs? En wat als ze de waarschuwing niet snappen, of gewoon in de wind slaan?

Oh ja, laat ik het eerst eens over de waarschuwing hebben. In mijn werk word ik dagelijks geconfronteerd met alle mogelijke gevolgen van het ouder worden. De meest voorkomende reactie van anderen als ik hen vertel wat ik dan tegenkom, is dat zij “zó niet oud willen worden”. En als ik kijk naar hoe mijn oudjes het  zelf beleven, is dat niet veel anders. “Als je in God gelooft, bid dan dat dit (je gezichtsvermogen verliezen) je niet overkomt.” “Mensen zouden niet zo oud moeten worden; maar ja, je hebt er niks over te zeggen.” “Als mensen zeggen dat ze graag oud willen worden, dan is dat omdat ze niet weten waar ze het over hebben.” “Soms word ik midden in de nacht wakker en dan denk ik: ‘Wat zou het zááálig zijn om nóóóit meer wakker te hoeven worden.’ “

Eén man van 88 vertelde mij, dat hij altijd had gedacht dat zijn oude dag een soort Zwitserleven zou worden. En daar zit hij nu: zijn vriend – die nota bene jonger was dan hijzelf – aan de dood verloren. Zijn gezichtsvermogen zo goed als kwijt, waardoor hij niet alleen afhankelijk is van anderen, maar ook zijn levenswerk (hij was fotograaf), waar hij zo graag nog aan had verder gebouwd, voor hem compleet ontoegankelijk is geworden. Toen hij mij dat allemaal vertelde, viel mij direct iets op aan die man, wat mij intrigeerde: hij was door alle verliezen niet verongelijkt of verbitterd geraakt. Alsof hij de haast kinderlijke onbevangenheid die hem in zo’n ouderdoms-idylle hadden doen geloven had weten te behouden en hij juist daardoor in staat bleek om het dierbare in allerlei andere, schijnbaar onbeduidende dingen te herkennen.

Maar wat moeten die twee Janieken (of zijn het er inmiddels twintig?) met al die waarschuwingen? Terwijl de ene Janiek het washandje hanteert en de andere met haar hart, oor en stem bij de mens tegenover haar is, kijkt een derde Janiek over hun schouders mee en denkt na. Zij blijft zich verbazen over de vaak wrede eenvoud van het ouder worden, maar nog veel meer over de enorme verschillen in hoe de mensen die zij ontmoet daarmee leven. Zij vraagt zich af wat hiervan te leren valt, natuurlijk in de hoop dat haar eigen oude dag – als die er komt! – dichter bij de idylle dan bij de nachtmerrie zal liggen. Hoeveel daarvan kun je in de hand houden?

Terwijl ik nog veel dieper en dieper zou willen vragen en graven, stuit mijn spade op iets hards. Rots, zo te voelen. Daar ketst ook de vraag “waar komt dát vandaan?” op af. Het ligt er gewoon. Ik hoef het niet eens verder bloot te krabben om te weten wat het is: het vertrouwen dat ik het op z’n janieks zal beleven. Als het komt.

We’ll cross that bridge when we come to it
If there’s a problem we’ll get over it
Let’s tell the truth and get it over with
I’m sure our love will see us through

The Ward Brothers

Vandaag heb ik een testje voor jullie. Het stoplicht voor je staat op rood. Wat doe jij?

1. Je rijdt gewoon door, handig laverend tussen het drukke verkeer dat van links en rechts aan komt rijden.
2. Je stopt natuurlijk, en wacht netjes tot het licht voor jou op groen springt.
3. Je kijkt naar links en rechts en als er geen verkeer aankomt, steek je rustig over, ook al blijft het stoplicht rood.

Heb je één geantwoord, dan ben je hoogstwaarschijnlijk Amsterdammer. Stemde je op twee, dan ben je principieel van aard. Koos je drie, dan ben je vooral pragmatisch ingesteld.

Waarom deze test? Wel, een van de dingen die mij de laatste tijd sterk bezighouden is het verschijnsel regelgeving. Dat komt vooral door mijn huidige plekje in het arbeidsproces. Als verzorgende sta ik stevig ingeklemd tussen rigide regels, mooie idealen en een weerbarstige werkelijkheid. Zo moet bij mij een zogenaamde beroepshouding ontstaan. Ik ben benieuwd. Wat ik er zelf vooral van hoop, is dat ik er soepeler van word.

Regeltjes, normen, keurslijven, hokjes: als je de mensen hoort, lijkt niemand ervan te houden. Eerlijk gezegd geloof ik daar niet zoveel van, daarvoor houden ze ons teveel bezig. We willen niet met en we kunnen niet zonder. Als Super Nanny lijken zij ons voor te houden: “Zolang jullie me niet wensen, maar wel nodig hebben, blijf ik. Wanneer jullie me wel willen, maar niet meer nodig hebben, vertrek ik.” Ik zie wel. Ondertussen blijf ik gefascineerd door al die verschillende manieren waarop mensen op regels en normen reageren.

Is een regel iets waar je je aan moet houden, op straffe van “afwijkend” te zijn? Of is een norm veeleer een regelmatigheid waartoe ieder zich op eigen wijze verhoudt? Jij mag het zeggen, want er is geen regel die je voorschrijft welk antwoord goed is. Daarbij komen meteen de verschillen tussen mensen aan het licht, ongeveer zoals bij de principiëlen en pragmatici uit het testje hierboven. Zijn mensen die zich vóór de regels uitspreken dan volgzaam? Neen, ik maak dagelijks het tegendeel mee: sommigen lopen er juist vooruit, als om ruim baan te maken, zodat hun regels – pardon, dé regels! – ingang zullen vinden bij de anderen. Zijn mensen die zeggen tegen al die regeltjes te zijn dan zelfstandig en vrij? Niet noodzakelijkerwijs: sommigen worden in al hun rebellie juist heel sterk door die normen bepaald. Hun wezen lijkt volledig op te gaan in de strijd tegen de regel. Je bent principieel of je bent het niet.

Pas op, ik ga hier een regel ontdekken. Het menselijk leven wordt niet zozeer bepaald door regels of de afwezigheid ervan, als wel door hoe wij met die regels omgaan. Pfff, dat is eruit! Maar hoe moet ik mij daar nu weer toe verhouden? Ook daar is weer geen regel voor, maar wel voel ik dat het dagelijks leven mij kneedt en masseert om dat toch maar liever met souplesse te doen. Het ene moment betekent dat zwemmen, het andere klamp ik mij toch graag even vast aan zo’n stuk drijfhout van een regeltje.

Ik spuug er namelijk niet zomaar op, op regeltjes en hokjes. Elk moment van de dag het wiel en het buskruit uitvinden is niks voor mij. Maar als ik een ogenblik de tijd kan nemen, zoals nu, dan denk ik graag telkens opnieuw weer na over het nut van regeltjes, en over hun beperkingen en mijn vrijheid. Ongeveer zoals wanneer het stoplicht op rood staat en er geen verkeer aankomt. Dan rijd ik namelijk gewoon door. Als er tenminste geen politie in de buurt is.

Voorzichtig treden mijn voeten de aarde,
Zij is een vraag aan mij gesteld,
Een donkergroene loper, van hier naar onbekend.
De weg die ik heb uitgelegd, ontdek ik met iedere stap.
Dit is een dag om weg te gaan, dit is een dag om weg te gaan.

De tuin van het jaar is dichtgegroeid,
Maar de zon brandt een gat in de heg.
Dit is een dag om weg te gaan, dit is een dag om weg te gaan,
Over ons hoofd een koppel ganzen, en mensen tot de horizon.
Dit is een dag om weg te gaan, dit is een dag om weg te gaan.

Uit: Over de stroom. Liedbundel voor kinderen van negen tot negentig jaar.

Dit zongen wij jaren lang ieder jaar wanneer wij op vakantie gingen. De kinderen hadden dan hun getuigschrift gehad, wij alle moeheid opgespaard, met daartussen toch nog een sprankje verlangen om door dat gat in de heg te kruipen en die donkergroene loper op te zoeken. Of gewoon om even een paar weken met ons vieren in vrijwillige ballingschap op een onbewoond eiland te leven. Tot aan de horizon geen mens te bekennen.

Waarom ik mij precies vandaag – op het randje van de winter en warm ingestopt onder heel veel werk – dit lied herinner, komt door een opmerkelijke echo in een ander lied. Eigenlijk gaat het alleen om de tweede regel, en om de tweede helft van de derde. Die hoorde ik terug in het volgende citaat, dat ik aantrof als motto in een net iets te pretentieuze bloemlezing van reisverhalen:

Che fece …. il gran rifiuto

Voor sommige mensen komt een dag waarop zij
het grote Ja of het grote Nee moeten zeggen.
Het blijkt meteen wie het Ja in zich gereed heeft,
en na het gezegd te hebben gaat hij

verder in eer en in vertrowuen op zichzelf.
Wie weigerde heeft geen berouw. Werd het hem weer gevraagd,
nogmaals zou hij nee zeggen. En toch richt dat nee
– het juiste – hem te gronde voor heel zijn leven.

C.P.Kavafis (vertaling Hans Warren en Mario Molegraaf)

Ik heb altijd geweigerd te geloven dat het Leven zo onverbiddelijk zou zijn als dit gedicht lijkt te beweren. Of misschien toch niet: jarenlang ben ik doodsbang geweest dat het wél zo genadeloos was en dat  ik gedoemd was om ooit die gran rifiuto te begaan. Op elke dag volgde weer een dag waarop ik op De Vraag het antwoord schuldig bleef. En toch weet ik vandaag zo zeker als zeker maar zeker kan zijn, dat ik me bevind aan gene zijde van het grote Ja. Een plek waar het naar mijn bevinding goed toeven is. De dilemma’s zijn er nooit meer zo diabolisch. Tegenover de kleine ja-tjes staat niet enkel een nee, maar altijd weer andere mogelijkheden om ja te zeggen.

Hoe ik daar precies gekomen ben? En op welke dag? Hoe kan ik dat weten? En is het antwoord wel van belang? Niet als ik mij bedenk dat de hele geschiedenis me vandaag dit inzicht geeft: het leven is veel genadevoller en rijker aan herkansingen dan mijn angst mij al die tijd wilde doen geloven.