In de tijd dat ik nog Klassieken studeerde, werd ik geconfronteerd met twee benaderingen van de grammatica, toegespitst op het fenomeen naamvallen. Onverzoenlijke benaderingen, die onze faculteit in twee ‘kampen’ verdeelde. De ene kwam tot mij via de wat oudere professor Griekse taalkunde, de andere via een paar jonge, voortvarende hervormers die de vakgroep Latijnse taalkunde draaiende hielden. Ik zal maar meteen bekennen dat de insteek van de oudere prof mij veel meer aansprak.

De ‘modernen’ haakten aan bij een mode in de wetenschappelijke methodiek, die er de voorkeur aan gaf alles te verklaren als het gevolg van structuren en constructies. Voor hen waren de vijf naamvallen van het Latijn niets anders dan ‘afspraken’, die hielpen de taal zijn stuctuur te geven. In de praktijk leidde dat tot een nogal steriele zucht naar zuivere beschrijvingen.

Waar de oude professor die mij Homerus leerde lezen zijn manier van kijken aan ontleende, weet ik niet. Hij legde ons uit dat de naamvallen gegroeid waren vanuit de collectieve beleving van de ruimtelijkheid (en lichamelijkheid) die menselijke interactie kenmerkte, lang voordat er taal was. Duidelijk herkenbaar in de oude namen ervan: de ‘dativus’ is een gebaar in de richting van een (hopelijk) meewerkend voorwerp, de ‘accusativus’ een éénrichtingsverkeer, waarin een subject iets of iemand anders tot lijdend voorwerp maakt.

Viel ik toen al intuïtief voor het beeldende van de meer organische benadering, na 25 jaar levenservaring en piekeren ben ik misschien nog wel sterker overtuigd van de voorrang die deze visie verdient. Al was het alleen maar vanwege het ongerijmde in de veronderstelling dat je de structuur van een taal kunt ‘afspreken’ vanuit een situatie waarin je nog niet spreken kúnt. De taal moet zijn gegroeid vanuit een drang om de stilte te vullen en de afstand van mensen tot elkaar te verkleinen, ongeveer zoals de aarde elk kaal plekje groen wil hebben.

Waarom ik aan deze wel heel erg academische controverse moet denken? Omdat ik eraan herinnerd word, telkens als ik betogen volg over gender als ‘sociale constructie’. Of het zo bedoeld is, weet ik niet zeker, maar wanneer er vanuit die optiek over gender gesproken wordt, en vooral wanneer het woord ‘deconstrueren’ valt, krijg ik de indruk dat gender op dat moment gezien wordt als een soort bouwpakket. Lego of meccano. Iets wat je, als je maar onverschrokken genoeg bent, naar believen uit elkaar kunt halen om het naar eigen inzicht weer in elkaar te zetten.

Een boeiende gedachte en geheel in de geest van deze tijd: alles moet maakbaar zijn. Maar hoe levensvatbaar is dat wat mensen kunnen maken? In theorieën gaat het moeiteloos alle grenzen voorbij. In performances en binnen subculturen kun je er naar hartelust mee experimenteren en al doende interessante inzichten verwerven. Maar is gender in die situaties ook een ‘sociale constructie’? Soms lijkt het in eerste instantie meer op een hoogstpersoonlijke cognitieve constructie, waarvan moeilijk te zien is of het geheel ooit meer zal worden dan de som van de delen.
Een sociale constructie verlangt namelijk wederkerigheid. Zo heb ik me ooit laten leren dat identiteit gaat over wat je aan anderen over jezelf vertelt, en dat omvat meer dan een verbale mededeling. Maar wat als er niemand is die luistert? Wat als de anderen niet kunnen herkennen of niet willen erkennen wat je probeert duidelijk te maken? Hoe maakbaar is gender nu werkelijk?

Hier neem ik de vrijheid om de academische paden te verlaten en slechts uit te gaan mijn eigen ervaring. Ik heb mij van het ene gender naar het andere bewogen, zonder wezenlijk te veranderen en toch ben ik daardoor meer ‘mijzelf’ geworden. Maar ging dat middels een deconstructie en een reconstructie? Nee, althans niet in mijn beleving. Was het sociaal? Ja, ik voel mij minder vervreemd van de andere mensen, ook al ben ik er mensen door kwijtgeraakt. Alles wat het was, in ieder geval geen afgesproken werk.

Ik ga nog een stap verder en begeef mij, – hoe politiek incorrect! – op het organische vlak. Ooit heb ik de neiging gehad mijn ervaring te vangen in beelden zoals sjamanisten die gebruiken wanneer zij hun ontwikkeling tot sjamaan beschrijven: zij vertellen vaak hoe zij gekookt worden in een pot en hoe hun beenderen, na te zijn uitgestrooid op de toendra, zich tot een nieuw mens hergroeperen, zichzelf bevlezen om hun roeping gestand te doen. Vandaag blijf ik liever dichter bij huis. In de achtertuin, waar het gender dat ik bij mijn geboorte kreeg toebedeeld door herfstige krachten uiteenviel en zich ontbond tot een soort compost. Als ik mijn academische hoofd even aan haar muizenissen overlaat en mij verplaats naar mijn voeten, dan voel ik mij daar heel voorzichtig, maar ook heel onstuitbaar aarden. Nu wil ik graag uitbotten en gaan bloeien. Want het is ontegenzeggelijk lente.

De zaal loopt vol, met vrouwen die zich voor de gelegenheid op hun welsprekendst hebben gekleed. Tussenruimten worden opgevuld met nogal nietszeggende mannen. Wanneer bijna iedereen is gaan zitten, doven langzaam de lichten en verstomt het geroezemoes. Dwars door een gespannen stilte beent de dirigent naar zijn lessenaar voorin de orkestbak, buigt eerst naar zijn orkest, draait zich dan om naar het publiek, dat vanuit het donker opgelucht losbarst in een te verwachten applaus.

De laatste klap klinkt en gehoorzaam heft de dirigent zijn armen. Zijn muzikanten verstaan de taal van zijn handen en beginnen te antwoorden, hun klanken een nieuwe taal, die bij mij binnenkomt op een plek waar geen woorden wonen. Terwijl de muziek alle hoeken en gaten van het Muziektheater vult, scheidt de ruimte zich in twee werelden: één van een stille, ontvankelijke duisternis en de ander overstromend van klank, kleur, licht en beweging.

Op het podium vertellen de dansers van Het Nationale Ballet een woordenloos verhaal. Hun lichamen bewegen zwijgend door de ruimte, drijvend op de muziek die zonder ophouden schuimend uit de orkestbak golft, alsof iemand champagne inschenkt en plotseling door de liefde geraakt wordt. Over de liefde gaat ook het verhaal, hoe kan het anders! Over ware liefde, die niet kan en niet mag, maar niettemin sterker is dan de dood. Pas wanneer alles teloor is gegaan beleven ‘la bayadère‘ en haar geliefde hun vereniging, in een haast mystiek wit, waaruit oneindigheid wenkt.

Op een avond als deze merk ik hoezeer ikzelf “von Kopf bis Fuß auf Wörter eingestellt” ben. Hoewel ik het verhaal kan volgen en binnen die andere talen niet slechts als een vreemdeling vertoef, voel ik me lichtelijk onwennig en besef ik dat ik gewoon ben in een wereld van woorden te wonen, al heel lang.

Vanaf het moment dat ik kon lopen en praten en mijn schouder de hand van mijn moeder – die één zintuig minder had dan ik – raakte, werd mijn lichaam steeds vaker een deel van het hare. Door haar hand op mijn schouder deelde zij in de zekerheid van mijn ziende voeten. Alles wat mijn ogen zagen, vertaalde ik naar wat zij kon horen, zodat zij deelde in een wereld waar zij anders buitengesloten zou zijn.

Die symbiose heeft de aanzet gegeven tot wie ik nog altijd ben: twee ogen vooral, en heel woordenrijk.

Als ik dominee Gremdaat was – en die ben ik wel een beetje – dan zou ik dit blog beginnen met :

“In mijn vorige gemeente kende ik een vrouw, die wel eens klaagde dat zij zich niet kon ontspannen. Altijd was zij aan het werk en onmiddellijk na het eten werd bij haar thuis de afwas gedaan. En als er tussen de afwas en Onderweg Naar Morgen (ook zoiets moois: zij leek altijd onderweg!) nog een kwartiertje over was, dan boende zij het toilet. Ik dacht bij mijzelve: deze vrouw lijdt aan horror vacui. Horror vacui ….”

Of:

“Laatst ontmoette ik een vrouw, die onafgebroken praatte. Nee, ze praatte niet dwars door anderen heen en zelfs maar zelden voor haar beurt, ze was juist heel bescheiden. Maar als er een stilte dreigde te vallen (je ziet het bijna voor je: als een Delfts-blauwe vaas, die wankelt op de hoek van een kast!), dan greep zij die onmiddellijk aan om iets te berde te brengen. Het maakte geloof ik niet eens uit wát. Horror vacui ….”

Voorzover ik dominee Gremdaat niet ben – want die kan er zelf ook wat van! – is die onrust mij vreemd en verwonder ik mij zeer, als ik hem bij anderen gewaar word.

*

Is het niet juist heerlijk om zo stil te zitten als je enigszins kunt en jezelf langzaam vol te laten lopen met leegte? Zo vol, dat er zelfs geen plekje meer overblijft om hierover na te denken?

*

De rest van dit blad laat ik leeg.

*

Dan stil blijven zitten en zien waarmee het vol loopt.

*

met ogen dicht

]]> http://janiek.wordpress.com/2009/10/20/horror-vacui/feed/ 2 janiek horror wit http://janiek.wordpress.com/2009/10/16/een-goed-gevoel/ http://janiek.wordpress.com/2009/10/16/een-goed-gevoel/#comments Fri, 16 Oct 2009 15:18:02 +0000 janiek http://janiek.wordpress.com/?p=767 ]]>

Feelin’ good, feelin’ good,
All the money in the world spent on
Feelin’ good.

Ry Cooder

Een beste poos geleden las ik het mooiste verhaal over schuldgevoel ooit. Aan het slot van Bandoeng/Bandung door F.Springer komt een vooraanstaand, maar uitgerangeerd Nederlands politicus in Indonesië een vroegere klasgenoot tegen. Deze jongen, de halfbloed Otje, was altijd een buitenstaander in de klas geweest en nooit een echte vriend. Toen de hoofdpersoon compleet gedesoriënteerd uit het jappenkamp kwam, had Otje zich een tijdje over hem ontfermd, tot hij door zijn familie naar Nederland werd gehaald.

Bij de hereniging voelt de Hollander zich danig schuldig tegenover zijn vroegere ‘vriend’. Hij had hem zo graag uit zijn povere omstandigheden willen redden, maar was hem, terwijl Nederland herrees, straal vergeten. Op het moment dat deze man bijna letterlijk ineenzakt onder het gewicht van zijn schuldgevoel, merkt hij dat Otje nog altijd even blij is met hem als vriend. Want is híj niet de held die deze gefortuneerde blanke indertijd heeft gered?

Wat ik zo mooi vond aan dit verhaal was dat ik als lezer het idee kreeg, dat het bij de hoofdpersoon áánkwam en dat hij werkelijk bevrijd werd van dat akelige gevoel van tekortgeschoten zijn. Dat is bijzonder, want meestal staan er, als wij geplaagd worden door schuldgevoel, wel mensen klaar om dat besef als onterecht te ontzenuwen, maar even vaak helpt het geen zier. Schuldgevoel lijkt iets te zijn wat zich afspeelt tussen ons en onszelf, de échte mensen spelen vaak nauwelijks een rol.

Het mooiste voorbeeld daarvan trof ik, heel lang geleden, aan in De Gebroeders Karamazow van Dostojewski. Tenminste, zo herinner ik het mij. De oudste van die broers verzucht op een gegeven moment: “Zolang er nog één kind op aarde huilt, kan ik niet gelukkig zijn.” Wat een hooggestemd altruïsme! Maar wat een schuldenlast ook. Niet alleen op de schouders van Iwan Karamazow, maar ook op de nekjes van al die arme kinderen, wier verdriet de schuld krijgt van Iwan’s verbanning uit het paradijs. De boekhouding van het schuldgevoel is een krankzinnige onderneming.

Als ik naar mijn eigen ervaring kijk, dan heb ook ik perioden gekend, die gekleurd werden door intense schuldgevoelens. Achteraf, na jaren pas, blijkt het om zaken te gaan, waarin ik menselijkerwijs gesproken niet gewoon in gebreke ben gebleven, maar mij vertild heb aan iets wat ver boven mijn macht ging. Wat had ik graag mijn broertje gered, toen die langzaam maar zeker wegdreef naar zijn zelfgekozen dood! Voor mijn moeder had ik bij de kerk willen blijven, maar ik viel van mijn geloof, als een appel van de boom. En hoe vaak was ik niet liever als een worm onder de stoeptegels gekropen, dan dat ik mijn lief en mijn kinderen die idiote transitie moest aandoen?

Wat kan het soms godallemachtig moeilijk zijn om te erkennen hoe machteloos je bent of alleen maar minder belangrijk dan je had willen zijn. En wat steken we ons gewillig in de schulden om daar onderuit te komen.

Het is misschien niet zo gebruikelijk om je op mijn leeftijd nog af te vragen wat je later wilt gaan worden, maar ik doe het toch, van tijd tot tijd. Afgezien van een aantal praktische wensen op het vlak van gezin, werk en gezondheid, is mijn belangrijkste toekomstdroom: een wijze vrouw te worden. Wat dat precies is, weet ik niet. Ik weet alleen dat ik het nog niet ben, want als ik het al was, dan zou ik het vast hebben geweten. Of juist niet?

Over de weg die ik moet bewandelen om er te geraken, tast ik ook nog in het duister. Wel denk ik er veel over na, overigens vooral om tot de conclusie te komen dat ik er al denkend niet dichterbij kom. Hoe graag ik ook denk (ik doe bijna niet anders!), tegelijkertijd ben ik me heel sterk bewust van de beperkingen die ik mij daardoor opleg. Ik beschik namelijk slechts over een klein denkraam. (Ook over een – nog veel kleiner – piekerraam, maar daar gaat het hier niet over.)

Als ik zo door mijn bovenkamer loop en door dat denkraam naar buiten kijk, stel ik mij dat het liefst voor als een raam in een huis dat ontworpen is door Friedensreich Hundertwasser. Dat geeft mij namelijk “raamrecht”: ik mag mij over de vensterbank naar buiten buigen en de omgeving van mijn raam naar believen beschilderen of betegelen om te benadrukken hoe persoonlijk dat denkraam van mij is. Zoiets lijkt mij om te beginnen heel heilzaam.

Het zal mij hoogstwaarschijnlijk nieuwsgierig maken naar de ramen van mijn buren in de flat. En daarvoor moet ik naar buiten. Ook dat lijkt me bevorderlijk voor het waar worden van mijn dromen. Voorlopig neem ik dan mijn eigen denkraam nog maar even uit de sponningen, haal het glas eruit en hang het als een soort schilderijlijst om mijn nek. Zo kan ik wat mij voor de voeten komt desgewenst altijd nog door mijn eigen denkraam bekijken, door het op armlengte voor mij te houden.

Eenmaal buiten stel ik mij vervolgens voor dat ik zal worden bevangen door een nieuwgierigheid naar hoe de wereld er door iemand anders’ denkraam uitziet. Het moet toch mogelijk zijn om op goed geluk aan te bellen en aan een willekeurige bewoner, of iemand met een aantrekkelijk raamkozijn, te vragen of ik eens door zijn of haar denkraam mag kijken? Hoe anders zal de wereld er dan uitzien?

Nog meer nieuwsgierigheden worden gewekt of verwekken elkaar. Om de hoek van het gebouw zijn weer andere ramen, die over een heel ander stuk wereld uitzien. En wat te denken van twee straten verderop! Voor ik het weet loop ik de stad uit en kuier ik onbekommerd door de velden. Onbekommerd, want mijn denkraam hangt veilig om mijn nek. Maar als de zon schijnt en ik even uitrust onder het lommer van een vrijstaande boom, zet ik mijn raam tegen de stam. Even geniet ik een tot nu toe totaal onbekend uitzicht op de wereld. Word ik hier misschien wijzer van? Geheel gedachtenloos in ieder geval niet, want als ik opsta pak ik – bedachtzaam als ik ben – zonder erbij na te denken mijn denkraam weer op. Ik hang het nu maar eens over mijn rechterschouder. Denk ik.

Trots als een ouder plaats ik hier het verslag dat mijn oudste dochter Roos maakte over haar werkreis naar Ethiopië in augustus van dit jaar.

Wat heb je allemaal beleefd in Ethiopië?

Ik heb zo ongelooflijk veel gezien en meegemaakt. Als ik mijn schrift met aantekeningen doorlees kan ik me van iedere dag weer elk detail herinneren. Dat vind ik zo leuk om te doen, dat ik elke dag mijn schriftje mee naar school neem om me tijdens saaie lessen te vermaken. Dit zijn de drie leukste en indrukwekkendste dingen die ik heb meegemaakt:
Het kleine dorpje in de bergen bij Aregash

Het lopen door de bushbush vond ik helemaal niet leuk. Ik was dan ook tamelijk gefrustreerd toen we in het dorpje aankwamen en ik voelde me helemaal niet goed. Maar toen ik alle lieve kinderen ontmoette was dat nare gevoel gauw op de achtergrond. Alle kindjes stonden om ons heen. Toen we ze een flesje water gaven dronken ze het niet op, maar koesterden ze de fles alsof het een schat was! Dat vond ik zo schattig. Ook was er een jongetje die een beetje engels kon en daar was hij heel trots op. Hij zei de hele tijd ‘hello’ en hij wist ook dat water ‘water’ heette. Het leukste was toen ik iets uit mijn tas pakte: toen zei hij heel triomfantelijk ‘red!’. En inderdaad; mijn tas was rood!

Ik vond het ook heel indrukwekkend om bij een van de huisjes naar binnen te mogen. Ik was heel erg onder de indruk van het feit dat er nog steeds mensen zijn die zo leven. Het huis was heel erg klein en donker en ze leefden er samen met twee koeien. Ik vroeg me af waar de kinderen zouden slapen, want het enige bed dat er stond was maar net groot genoeg voor twee personen. Ik vond het heel leuk dat we te zien kregen hoe de vrouw des huizes eten klaar maakte. Ze deed dat met zo veel behendigheid! Je kon zien dat ze heel veel ervaring had met dit werk. Ze heeft ons ook laten proeven van de zure koek die ze gemaakt had. Ik wil me niet voorstellen dat ik dat elke dag zou moeten eten.

Ik vond het best wel schokkend om het contrast te ervaren tussen mijn situatie en die van hen. Nadat we in het dorpje waren geweest gingen we weer een stukje de berg af, terug naar het lodgepark. Door tien minuutjes te lopen kwam je in een totaal andere wereld. Het hotel had geprobeerd de hutjes na te bootsen, maar het waren eigenlijk gewoon chique bungalows. Het voelde heel gek om direct nadat ik bij de mensen in het dorpje binnen was geweest te gaan eten in zo’n chique omgeving. Waarom krijg ik tegels op de vloer? En een tafelkleed op de tafel? Wat geeft mij het recht lekkere spaghetti te eten terwijl veel andere mensen zure koek van gefermenteerde bananenboom moeten eten? Dat vond ik best wel confronterend.

Ik heb heel veel bewondering voor de mensen die in dat dorpje wonen. Ze hebben zo veel kennis over hoe ze van alles kunnen maken. Van dat soort dingen weet ik helemaal niets af, en dat vind ik eigenlijk best jammer. Ook heb ik bewondering voor hoe hard ze werken. Met heel weinig middelen werken ze keihard om in hun levensbehoeften te voorzien. Als je zozeer voor je eigen leven moet zorgen en ‘overgeleverd bent aan de natuur’, moet je veel doorstaan. Dat lijkt mij aan de ene kant heel naar. Maar de zelfstandigheid die je erdoor krijgt lijkt me heel mooi. Als je zelfvoorzienend leeft, zorg je pas écht voor jezelf!
De weg naar Jimma

Doordat ik ziek was mocht ik voorin de bus zitten. Dat was echt een prachtige plek. De ruit was heel groot dus ik kon alles zien. Eerst zag ik veel mensen die langs de weg liepen. De meesten van hen hadden veel spullen bij zich. Ik ben benieuwd waar ze heen gingen. Ik vermoed dat ze naar de markt gingen of er vandaan kwamen. Ook zag ik heel veel ‘lopende hooibergen’. Die ezels waren echt zo erg bepakt met hooi dat je de ezel amper kon zien.

Daarna reden we door een overstroomd gebied. Dat vond ik heel bijzonder om te zien. Eerst leek het net alsof we over de afsluitdijk reden: aan beide kanten was alleen maar water. Daarna leek het op een soort moeras en waren er ook veel koeien en geiten. Vervolgens waren er ook huisjes te zien. Ik vermoed dat dit gebied vaker overstroomde want veel mensen leken er op voorbereid. Ook al was het hele erf onderwater, toch leek het huis vaak nog droog te staan. Veel mensen hadden ook gammele bruggetjes naar hun huizen gebouwd. Dat was heel leuk om te zien.

Vervolgens reden we door de bergen. En wat voor bergen! Dit is de mooiste natuur die ik ooit gezien heb. Gelukkig duurde de rit heel erg lang zodat ik met volle teugen van de prachtige omgeving kon genieten. Op de mooiste plek zijn we gestopt om van het adembenemende uitzicht te genieten. Echt ongelooflijk!
Het traditionele restaurant waar we de eerste week heen gingen

In dit restaurant hebben we traditioneel Ethiopisch gegeten. En hier vond ik het gelukkig best lekker. Niet zo lekker als op de Overtoom in Amsterdam, maar toch fijn om een keer lékker Ethiopisch te eten in Ethiopië. De aankleding van de ruimte vond ik ook heel leuk. Ik had het idee dat het best wel traditioneel was en dat het een goed beeld gaf van Ethiopische (toegepaste) kunst. Ook de serveersters hadden mooie Ethiopische gewaden aan. Het leukste van alles was dat er een band was en dat er Ethiopische dansen werden opgevoerd. Steeds hadden de dansers weer andere leuke kostuums aan. Er was een dans waarbij de vrouwen op een haast enge manier met hun hoofd gingen draaien. Dat vond ik het indrukwekkendste. Daarnaast was het ook heel erg gezellig met de groep!

Wat waren je verwachtingen van te voren en wat waren de doelen die je voor ogen had met je deelname? Heb je die doelen bereikt? Zo ja op welke manier? Zo nee, waarom niet?

Vooraf verwachte ik al dat ik een geweldige tijd zou hebben, dat ik deze ervaring nooit meer zou vergeten. Of ik het nooit vergeet kan ik nu natuurlijk nog niet weten, maar op dit moment kan ik me in elk geval nog elk detail herinneren. Ik verwachte dat ik erdoor zou veranderen en dat is ook gebeurd (zie de antwoorden op de volgende vragen). Ik verwachtte dat ik het moeilijk zou hebben met het zien van armoede. Dat was ook zo. Meestal kon ik er beter tegen dan ik gedacht had, ook wel omdat ik het meestal van een afstand zag en het dus niet heel hard binnenkwam. Wat ook hielp was dat ook heel arme mensen er vaak nog gewoon gelukkig uitzagen. Dat was voor mij wel een eye-opener: dat ook al leef je in omstandigheden die mij de hel op aarde lijken, er altijd dingen zullen zijn die je blij maken.

Vaak vond ik het wel heel moeilijk met al die bedelende mensen om te gaan. Een keer waren er heel veel kinderen die dicht op me stonden, aan me trokken en schreeuwden. Eerst lukte het me hen te negeren maar toen kwam er een vrouw met een baby op haar arm. Het kindje keek me aan en hield z’n handje op. Het kereltje was nog maar een half jaar oud, schat ik. Toen brak m’n hart en heb ik die vrouw 5 birr gegeven. Dat had ik niet moeten doen want toen kwamen er nog tien keer zo veel mensen op me af. Allemaal vrouwen met baby’s en mensen met littekens; ze schreeuwden en kwamen steeds dichterbij. Ondertussen trokken de kinderen nog steeds aan me. Toen werd het me te veel en liep ik weg, maar ze kwamen achter me aan. Dat was echt de druppel: ik was helemaal overstuur. Gelukkig waren Britt en Stefan er om me te troosten. Toen het weer beter gingen liepen we terug en begon weer iedereen te schreeuwen en ik weer te huilen. Toen zei Stefan boos: “Look! She is crying because of you!” Twee mensen begonnen te lachen. Toen voelde ik me heel erg schuldig: ik raak helemaal overstuur vanwege deze situatie, maar zij zitten elke dag in de ellende. Toen dacht ik: wat egoïstisch van me dat ik hierom moet huilen, daar hebben zij niks aan.

Voor de reis was ik naar een workshop gegaan die heette ‘dromen waarmaken in Ethiopië’. In die workshop moest ik me drie doelen bedenken die ik wilde bereiken op mijn reis en deze rangschikken op hoe graag ik het wilde bereiken.

Op 1. stond: een langdurige vriendschap opbouwen met een van de Ethiopische leerlingen. Dat is helaas niet gelukt. Het kostte me vaak heel erg veel energie om een gesprek met hen te voeren. Ze spraken wel heel goed Engels alleen met een accent dat ik moeilijk te verstaan vond. Dan moest ik heel erg veel moeite doen het goed te verstaan. Daardoor praatte ik liever met de Nederlanders als ik de kans had en heb ik niet genoeg geïnvesteerd in vriendschappen opbouwen met de Ethiopiers. Achteraf heb ik daar best wel spijt van. Ik vond de meesten van hen heel erg aardig. Aan het einde van de reis lukte het steeds beter hen te verstaan en hebben we echt heel erg leuke en interessante gesprekken gehad. Ik vind het jammer dat ik niet tijdens de hele reis mijn best heb gedaan met hen te praten. Aan Maxime en Jegol en Roeland en Tesfaye kan ik zien dat het wel mogelijk was een mooie vriendschap op te bouwen. Ik ben best een beetje jaloers op hen.

Op 2. stond zoveel mogelijk leren van de workshops. Ik denk dat dat zeker gelukt is. Zoals ik in mijn evaluatie ook geschreven heb, heb ik ook veel geleerd buiten de workshops om. Ik weet zeker dat ik heel veel profijt ga hebben van alles wat ik geleerd heb. Ik heb vooral veel zin om alle dingen die ik geleerd heb in mijn leerlingen raad toe te passen.

Op 3. stond genieten van Ethiopië. Dat is dubbel en dwars gelukt. Ik heb de tijd van mijn leven gehad. Ik wil deze drie weken opnieuw doen en daarna nog een keer en dan nog een keer. Daarna wil ik het nog een keer en nog een keer en nog een keer en nog een keer. Maar dan zonder ziek te zijn en ik wil het eten lekker vinden.

Hoe voelt het nu om weer terug in Nederland te zijn? Kijk je anders tegen dingen aan dan voordat je weg ging?

Ik had voor de reis al verwacht dat ik zou veranderen door deze ervaringen. Het voelt nu ook wel echt alsof ik veranderd ben, maar ik vermoed dat dat gevoel versterkt wordt doordat ik erop let en doordat ik verwacht te veranderen. Het voelt heel gek om weer terug te zijn, en eigenlijk voelt het helemaal niet fijn. Ik ben wel bij met het goede eten, de schone wc’s en de geasfalteerde wegen. Ik kan ook elke keer weer dolblij worden van de douche die altijd water geeft, dat bovendien nog warm is ook. Maar verder vind ik het helemaal niet leuk om weer terug te zijn. Het voelt alsof ik continu iets moet doen dat ik niet wil: namelijk hier zíjn.

Ik mis de groep heel erg. Bij praktisch alles moet ik aan hen denken. Al kenden we elkaar nog niet, voelde de groep gek genoeg heel vertrouwd. Normaal gesproken als ik drie weken zo intensief met mensen op moet trekken, zelfs met familie of beste vrienden, wordt ik helemaal gek van ze. Dat gebeurde nu niet. Ik miste ze vanaf het moment dat ik in de trein stapte.

Ik ben ook zeker anders tegen dingen aan gaan kijken. Veel dingen waar mensen om me heen een probleem van maken, lijken in mijn ogen nu heel absurd. Als er ook maar een verpakking van een maandverbandje in een wc op school ligt, wil niemand er nog in. Dat soort dingen snap ik echt niet meer. Ook dingen waar ik me zelf eerst druk om maakte kunnen me nu niet meer boeien. Vandaag bijvoorbeeld had ik een SO en het ging heel erg slecht. Dat ben ik niet gewend en voor de reis zou ik dat ook verschrikkelijk gevonden hebben. Nu kan het me niet meer zo veel schelen. Het is zo’n klein en onbelangrijk probleempje.

Ook kijk ik wel een beetje anders tegen bezit aan. Ik ben tamelijk materialistisch (en dat is beslist nog niet over hoor). Ik kan me nog steeds heel erg verheugen op de glamour-day, waarop ik de hele dag ga shoppen en heel veel geld ga uitgeven, maar het voelt toch anders. Ik voel me nu ook een beetje schuldig. Heb ik wel recht op al die mooie kleren? Ik heb in Ethiopië straatkinderen gezien die een gescheurde broek hadden en geen ondergoed. Zij hebben kleren nodig, voor mij is het alleen maar een wens. Ook als ik door Amsterdam-Zuid fiets, bijvoorbeeld over de Koninginneweg, voel ik me haast boos. Normaal gesproken ben ik altijd heel jaloers op de mensen die in zulke mooie huizen kunnen wonen. Nu vind ik het oneerlijk en denk ik steeds ‘Wat doen die stomme dingen hier? Ze moeten hier helemaal niet staan!’.

Daarnaast ben ik anders over mijn toekomst gaan denken. Daar vertel ik onder de volgende vraag meer over.

Ben je anders over ontwikkelingssamenwerking gaan denken dan voordat je op reis ging?

Ik heb het project niet echt ervaren als ontwikkelingssamenwerking. In mijn ogen is ontwikkelingssamenwerking dat partij A partij B gaat helpen op zo’n manier dat partij B het zelf kan wanneer partij A weer naar huis gaat. Ik zie ons project als een uitwisseling: samen leren/ontwikkelen van van elkaar leren.

Door in een ontwikkelingsland te zijn ben ik wel anders gaan denken over wat ik later voor werk wil gaan doen. Voor de reis wilde ik wel graag een paar jaar als arts in een ontwikkelingsland werken, maar ik twijfelde hierover omdat het niet gunstig schijnt te zijn voor je medische carrière in het westen. Nu wil ik het liefst zo snel mogelijk weer naar Afrika en daar mensen helpen. Als ik in de les zit of huiswerk maak, gaat dat met veel minder plezier dan voorheen. Het voelt zo nutteloos in vergelijking met wat ik eigenlijk wil doen. Dan probeer ik me te bedenken dat ik deze lessen en dat huiswerk nodig heb om m’n examen te doen; dat ik dat examen nodig heb om geneeskunde te studeren; en dat ik die studie nodig heb om als arts naar Afrika te gaan. Die gedachte zorgt ervoor dat ik toch hard blijf werken.

Stevig stap ik op de aarde.
’k Wil hier werken, ‘k wil hier leven.
Wat ik in de hemel gaarde
Wil ik aan de mensen geven.

Met het uitspreken van deze woorden begon voor mijn beide dochters jarenlang hun schooldag. Als met een vioolsleutel en een paar kruisen werd daarmee de toon gezet voor de dag. Heerlijk, zulke ‘lebensbejahende’ woorden! Toch laten ze mij ook met een vraag achter: een mensenkind doet niet alleen hemelse ervaringen op. Waar moet het heen met wat het vanuit de hel meekrijgt?

Twee beelden.

Een kleuterkind zit op een stoeltje aan een lange tafel, beentjes bungelend boven de vloer. Het doodt de tijd met een puzzle: autootjes met een rood knopje in het midden moeten terug in de vakjes waarin ze passen. Opeens ligt er een plasje op de grond en er druppelt nog meer naar beneden, vanuit de warmte onder het roodgebreide ding dat het draagt. Het plasje kon niet wachten tot het kind weer veilig thuis was. Wat ontredderd kijkt het kind om zich heen, tot de juf in de gaten krijgt wat er aan de hand is. Ah, er daagt hulp! Maar nee: de juf doet iets geheel onverwachts. Zij rent de klas uit en komt terug met twee andere juffen. Staande in de deuropening vermaken zij zich kostelijk ten koste van het hulpeloze kind. De ballorigheid bereikt een hoogtepunt wanneer één van hen proestend van het lachen roept: “Lik het op! Lik het op!”
Dan wordt alles rood. Uit de kinderogen verdwijnt de onschuld en zij vullen zich met hete tranen, die in het plasje op de grond beginnen te druppelen. Het lijkt wel bloed, daar op het rode marmoleum.

Andere tijd, andere plaats. Het marmoleum is donkergrijs. Grond is er niet echt, want vlak eronder ratelen de wielen van de nachttrein op weg naar Kopenhagen. Ook hier ligt een plasje, met daarin de resten van de whiskeyfles die zojuist aan scherven viel. Aan de rand van het plasje knielt een man van tegen de zestig. Grijzend haar, het gezicht geplooid naar een leven van drankzucht. Zijn tranen druppelen in het plasje, terwijl zijn lippen zich tuiten om nog een laatste restje van het vurige vocht te redden. Dan gaat de deur van het toilet met een zwaai open tegen het hoofd van de man. Er druppelt bloed in het plasje.

Ach ja, hoe menselijk is het om wat zwak is te vernederen of om in eigen zwakheid nog dieper te zinken. Maar hoe weinig hemels lijkt dat allemaal. Waar komt het vandaan en is daaruit een uitweg? Geven wij zulke ervaringen ook aan elkaar door? En als wij dat niet doen, waar laten wij ze dan? Kortom: hoe kunnen wij bestaan met onze negatieve ervaringen en de daarbij behorende gevoelens, zonder die tot leidraad van ons eigen handelen te maken? Is daarvoor een soort genade nodig, die van bovenaf komt? En wat maakt dan dat wij die reddende hand grijpen? Of grijpt zij ons – soms wel, soms niet?

Wat er in ieder geval is, is de grond onder onze voeten, waardoor wij kunnen vallen en weer opstaan. Elkaar overeind helpen kan ook.

“De almanak en de krant
brengen de leugens in het land.”

Oudhollands spreekwoord

Terwijl in de hele wereld onmiddellijk kritisch gereageerd wordt op de meest recente geruchten rond de Zuid-Afrikaanse atlete Caster Semenya, nemen Nederlandse kranten als Trouw en De Volkskrant, alsmede het NOS Journaal de roddels, in de wereld gebracht door de Sidney Morning Herald, klakkeloos over. Hoor en wederhoor? Nooit van gehoord!

De journalistieke gemakzucht die hier aan het licht treedt, is in mijn ogen iets om zich voor te schamen. Een blik op de site van de IAAF had toch op z’n minst tot terughoudendheid moeten leiden? Het ontbreken van een bronvermelding in het Australische artikel had toch argwaan moeten wekken? Maar wat mij vooral heeft verbijsterd, is dat kennelijk niemand op al die redacties zich heeft afgevraagd wat de motieven van hun collega journalisten zouden kunnen zijn om dergelijke beschadigende geruchten te verspreiden.

Zelfs de onbeschaafde woordkeus die men overneemt ruikt nog naar schapenmest. Weet dan niemand dat “hermafrodiet” een term is die door vrouwen met een intersekse aandoening algemeen als kwetsend wordt ervaren? Schrijvend over het lichaam van deze vrouw zijn er toch wel alternatieven voor het plastische “zaadballen” of zelfs “een zaadbal”? En wat moet die (onbedoelde?) ‘pun’ in het zinnetje “Het kan me geen zak schelen,” dat Caster Semenya in de mond gelegd wordt? Smakeloosheid troef!

Ik heb het voor deze ene keer de moeite waard gevonden om de betreffende redacties te confronteren met hoe hun “werk” er aan deze kant van de lijn uitziet:

Geachte redactie,

Hierbij wil ik reageren op de uitzonderlijk lage journalistieke kwaliteit van uw item over Caster Semenya op 11 september.

Journalistiek gezien doet het hele artikel niets anders dan een bericht uit een Australische krant kritiekloos overnemen. En dat terwijl er in dat artikel sprake is van zogenaamde “gelekte informatie” waarbij niet eens een bron wordt genoemd. Nooit gehoord van “hoor en wederhoor”?

Verder wil ik graag onder de aandacht van de betreffende journalist brengen dat deze er goed aan zou doen behalve op spelling (“sexe” voor “sekse”) ook eens op woordkeus te letten. De term “hermafrodiet” wordt algemeen als denigrerend ervaren door mensen met een intersekse aandoening. En het gaat niet aan om iemand bij wijze van “vertaling” grofheden in de mond te leggen.

De journalist in kwestie zou zich moeten realiseren dat het klakkeloos overnemen en verspreiden van dergelijke informatie de persoon en reputatie van Caster Semenya op onverantwoorde wijze schade toebrengt. Tevens dient hij/zij zich ervan bewust te zijn dat de bewoordingen en tendens van het artikel kwetsend zijn voor iedere vrouw met een intersekse aandoening.

Een officiële verontschuldiging voor dit soort tweedehands roddelpers zou u als redactie niet misstaan.

Voor wie mijn verontwaardiging deelt ligt de mogelijkheid van zich te laten horen één muisklik van hier:

<redactie@volkskrant.nl>
<redactie@trouw.nl>
<publieksreacties@rtv.nos.nl>

Update 12 september 2009:

Ik heb de indruk dat het NOS Journaal in haar item iets heeft gedaan met mijn (en mogelijke andere) publieksreacties. Er is vandaag een veelzeggende alinea toegevoegd die er gisteren nog niet in stond:

Mensenrechten geschonden
IOC-voorzitter Rogge roept op tot meer terughoudendheid en discretie in de zaak van de Zuid-Afrikaanse hardloopster Caster Semenya. Rogge zegt dat het publiceren van zulke intieme details voor het 18-jarige meisje zware psychologische en sociale gevolgen kan hebben. De Zuid-Afrikaanse minister van Sportzaken vindt dat de mensenrechten van Semenya en haar privacy zijn geschonden.

Ook de Zuid-Afrikaanse president Jakob Zuma haalde uit naar de media en verweet ze Semenya te hebben uitgebuit.

Nu maar hopen dat de media deze aanklacht ter harte nemen. Anders nog maar eens naar The Big Carnival (1951) kijken.

Terwijl poststructuralistische academicae gebogen over hun boeken verder filosoferen over het lichaam als sociale constructie en het intermenselijk contact (zelfs als het om seks gaat) zich steeds meer in een virtuele wereld afspeelt, blijkt een bescheiden vetrolletje aan een vrouwenlijf opeens grote nieuwswaarde te hebben. Van de Golden Gate Bridge tot het Statue of Liberty steeg een gejuich op, toen Glamour een bijna-naakt foto van ‘plus-size’ model Lizzie Miller publiceerde.

Op pagina 194 van het septembernummer van de Amerikaanse Glamour prijkt bovenstaande foto van de 20-jarige Lizzie Miller, model voor een realistischer damesmode. Zij meet 1 meter 83, weegt 82 kilo en zoekt haar kleding in het rek 42-44. Daarmee valt zij beslist niet in de categorie van de ‘skin-and-bones’ modellen, die tot veler ongenoegen het algehele beeld in de modebladen domineren. De foto begeleidt een artikeltje over ‘zelfvertrouwen’, dus de moraal is meteen duidelijk: ook met een gemiddeld vrouwenlijf is de kans op een positief zelfbeeld niet helemaal verkeken.

Deze boodschap kwam voor veel Amerikaanse vrouwen als regen op een verdroogde akker. Glamour werd overstelpt met positieve reacties. Eindelijk een vrouw met een lijf als het mijne op de pagina’s van een glossy! “Jou willen we op de cover!” klonk de roep van duizenden fans. Hoofdredacteur Cindi Leive schrok er in een televisi-interview niet voor terug te verklaren dat hiermee de terreur van het naar anorexia neigende vrouwbeeld is verbroken. We kunnen opgelucht adem halen.

Wat hierbij evenwel compleet buiten beeld blijft, is dat Lizzie Miller als model misschien enkele kilo’s boven het maaiveld uitsteekt, maar als vrouw nog altijd heel gemiddeld, ik zou bijna zeggen ‘normaal’, is. En wat is normaal in een werkelijkheid waarin een ideaal of zelfs maar gemiddeld lijf eerder uitzondering is dan regel? Maar dat wij ons aan die werkelijkheid zouden spiegelen in plaats van aan wat de media bieden, is in de hedendaagse beeldcultuur allang geen realiteit meer. De kans dat wij daarvan losraken en met open ogen naar de oneindige diversiteit van elkaars lichamen zullen kijken, lijkt me erg gering.

Daarom: ik snap dat gejuich wel, wanneer een glossy als Glamour voor een keertje breekt met het gewone beeld van lang en slank. Mogen ze best vaker doen. Maar ik word pas echt blij als ik langs mijn salontafeltje loop en mijn oog valt op het laatste nummer van onze vaderlandse lesbische glossy ZijaanZij, dat open ligt op pagina 14-15. En als ik dan ook nog de nieuwe LOVER in mijn brievenbus vind en gauw doorblader naar pagina 18, dan ga ik juichen.

De foto is eigendom van Sony.

Voor Hannah, bohémienne

Het was rond de middag. Ik was klaar wakker en liep door een heel gewoon bos in de buurt van Parijs. Haast zonder het te merken wandelde ik een sprookje binnen. Of toch een droom? Opeens stond ik oog in oog met het bizarre hoofd van een voorwereldlijke reus, die daar tot aan zijn nek ingegraven leek te zijn. Leefde hij nog? Had hij ooit geleefd?

Zijn gelaat, een in duizenden stukjes gebroken spiegel, weerkaatste het zonlicht en het groen van het gebladerte boven mij. Zijn tong hing uit zijn mond. Een beekje stortte zich daarover als een kind van een glijbaan naar beneden. Aahh!! Hoog boven mij speurt zijn enige oog als een bewakingscamera de omgeving af. En kijk: hij heeft ook één oor, dat langzaam draaiend als een schotelantenne geluiden uit het heelal opvangt. De andere kant van zijn gezicht lijkt een wond, waaruit zijn hersenen als draaiende wielen naar buiten steken.

Ik loop eromheen en zie dat de kop, monsterlijk en mooi tegelijk, van achter uit een enorme berg schroot bestaat. De industriële revolutie is voorbij en wat er van over is heeft iemand met goddelijke willekeur aan elkaar gelast en in de koolteer gezet. Er zijn allerlei trappen en openingen te zien, geheimzinnige geluiden klinken vanuit een binnenste dat nog voor mij verborgen blijft. Durf ik erin? Wat een onnozele vraag: ik moet!

Een brede trap voert naar een ruime hal: de mond. Alles is er zwart of roestig, maar het zonlicht valt schitterend langs lippen van spiegelmozaiek naar binnen. Licht en geluid. Wanden die iets meedelen, maar zonder woorden.

Een wenteltrap schroeft mij naar boven, waar ik de gedachten van de reus ontmoet. Ze doen het nog! Als in een fabriekshal van de nutteloosheid draaien wielen en krukassen elkaar rond. Een hels geratel en gestamp. Zo nu en dan valt met een klap een reuzenhamer op een reuzenaambeeld en rolt een grote stalen knikker over een kooiachtige achtbaan razend voorbij. Hoe wonderlijk: het lijken precies mijn eigen hersenspinsels, wanneer ik opgesloten raak in gepieker en tobberij!

In het achterhoofd heerst de gedachte aan de dood. Ook aan de zelfgekozen dood. Met vrolijke kleuren en macabere beelden lijkt Niki de Saint-Phalle ons te willen bewegen zonder aarzelen “Ja!” tegen het leven te zeggen, maar ons tegelijk te verzoenen met de ambiguïteit van onze vriendelijke vijand.

Mooi dat de verdieping erboven is vrijgemaakt voor de verbeelding. De gedachten doen er nog een beetje mee, als aandrijving van de bewegende stoelen, waarop ik plaatsneem om het Drama van de Liefde te aanschouwen. De liefde van een hamer voor een fles, wel te verstaan. Langzaam richt de hamer zich op als een heuse phallus, maakt zich sterk in zijn liefde en valt dan als een blok op de sierlijke ‘bonbonne’. Net als ik verwacht dat de arme geliefde voor mijn ogen zal versplinteren, zie ik de hamer weer oprijzen met de onnozelheid van een duif net na de paring. De fles blijkt nog even maagdelijk als tevoren in de spotlights te staan. Als een perpetuum mobile herhaalt zich deze liefdesgeschiedenis en opeens begint mij te dagen dat het kunstwerk wellicht een diepere zin heeft: is le Cyclop een spiegel van de eeuwigdurende cyclus van wording en vergankelijkheid, waar wij – al ons vernuft en technologie ten spijt – een deel van zijn?

De verbeelding omvat nog meer: wonderlijke fantasieën in het Piccolo museo de Podestà, de nostalgie van een gekantelde herinnering in de studentenkamer van Daniël Spoerri. En aan de periferie, als iets wat wij liever zouden vergeten, maar wat zich ondanks alles aan ons hecht: de herinnering aan de holocaust. Een goederenwagon met een opgekalkte witte davidsster balanceert meters boven de grond op een stukje rails dat abrupt in het niets eindigt. Als ik naar binnen kijk, word ik aangestaard door naamlozen zonder gezicht, die als gewichtloze lijken bleek in het halfdonker zweven.

Eindelijk sta ik bovenop de reuzenkop en laaf mij aan de sereniteit die daar heerst. Half overschaduwd door de bomen die met het hoofd van de cycloop vergroeid zijn, ligt een grote plas hemelwater te blinken. Daarin weerspiegelt zich het eindeloze blauw boven mij, ter ere van Yves Klein, de maker van ‘le bleu’.

Net onder dit domein van de mystiek ligt dat van de alledaagsheid, het ‘appartement’ van Niki de Saint-Phalle en Jean Tinguely. Hierin woonden zij tijdens het werken aan le Cyclop. De sfeer van het interieur dat ik mag begluren is heerlijk hippie-achtig, bohémien. Op de obligate kussens is een vermaning geborduurd:

Nu houd ik niet zo van moraliseren, ook al ga ik mij er zo nu en dan lekker aan te buiten, maar deze wijsheid neem ik graag mee in mijn hart. Die zal me nog van pas komen, wanneer ik weer eens probeer de best mogelijke mens ter wereld te zijn, om tot mijn grote teleurstelling te merken dat ‘t niet lukt en ik heel lullig op mijn eigen sokkeltje sta, bang om te vallen.

Aan het einde van deze droomreis had ik eigenlijk een heel klein vogeltje moeten zijn. Om te kunnen blijven wonen in het licht, de lucht en de boomtoppen. Maar ik moest al die trappen weer af om met mijn eigen benen op de grond te gaan staan. Tot mijn verbazing lukte dat en ik wandelde rustig het bos uit om mijn eigen leven te hervatten. Dat nog wel eigen voelde, maar beslist ook anders.

Panta rhei, ouden menei.