Aan het eind van het jaar heb ik nog een paar vragen over:

Waar zijn de wederhelften van dat halve dozijn verweesde sokken hier in huis toch gebleven?

Waarom ziet het landschap achter mij er bij elke stap weer anders uit en verstopt het landschap voor mij zich achter een spiegel?

Hoe kan er na de mooiste vraag een nóg mooiere komen?

Is wat er komt na een verlies wellicht niet bedoeld om de leegte op te vullen, maar om een andere volheid voller te maken?

Mijmeren de platanen op het plein nog wel eens over hun jeugd?

Hoe komen mensen er bij dat hun geachten zich in hun hoofd bevinden, terwijl die er toch overduidelijk als muggen omheen cirkelen?

* * *

Sommige vragen beantwoorden zichzelf:

Wat is de zin van het leven? Leven!

Hoe ver zal ik gaan? Gaan!

* * *

Ook heb ik zowaar een paar antwoorden gekregen op vragen die ik niet eens had:

Als je graag wilt dat iets zich stabiliseert, dan moet je ophouden met het stil te houden, maar het loslaten, zodat het zich naar een evenwicht toe kan bewegen.

Als je denkt dat je gelijk hebt en je probeert iemand anders daarvan te overtuigen, dan is het gevolg meestal dat die ander zich steviger vasthoudt aan de eigen mening. Voor verandering is pas ruimte als je ophoudt de richting ervan te willen vastleggen.

* * *

De mooiste vragen komen op als de zon. De mooiste antwoorden zijn niet degenen die je bedenkt, maar die je doet.

Onder dit motto organiseerde Transgender Netwerk Nederland zaterdag 21 november 2009 in Utrecht de vijfde Transgender Gedenkdag in Nederland. Travestieten, transseksuelen, (gender)queers, lesbo’s, feministen, ouders, biseksuelen, homo’s, vrienden en sympathisanten uit vele richtingen kwamen bij elkaar om stil te staan bij de gewelddadige dood van 160 transgenders, die het afgelopen jaar wereldwijd het leven lieten vanwege hun anders-zijn. Daarnaast werd aandacht gevraagd voor de positie van transgenders in eigen land, want daaraan valt nog veel te verbeteren.

Al vroeg in de middag waren vrijwilligers in touw op de Stadhuisbrug om daar een informatiepunt op te bouwen. Een fraai aangeklede marktkraam en drie gracieuze bamboe infozuilen brachten de diversiteit binnen de wereld van transgenders dichter bij de mensen. Het winkelend publiek leek vaak gehaast (nog maar twee weken tot Sinterklaas!), maar stond toch regelmatig stil bij de infozuilen en zo nu en dan kwam iemand voorzichtig dichterbij de kraam vol boeken en brochures van o.a. Transvisie, centrum voor genderdiversiteit. Een aankomende transman was zichtbaar gelaafd door alles wat hij te zien kreeg.

Na drieën begon het middagprogramma in politiek cultureel centrum ACU. Een vijftigtal geïnteresseerden kon getuige zijn van een discussie via Skype met transgender activisten in andere delen van de wereld. Judith Verkerke en Bastiaan Franse van Transgender Netwerk Nederland sprak ondermeer met Revathi in Bengaluru, Zuid-India. Zij werkt voor Sangama, een grass-roots organisatie die zich inzet voor de mensenrechten van een heel scala aan seksuele minderheden: “hijras, kothis, doubledeckers, jogappas, lesbians, bisexuals, homosexuals, gays, female-to-male and male-to-female transsexuals, and other transgenders”.

Rond etenstijd stroomde de bar van ACU langzaam vol. Het rumoer van de muziek en van de gesprekken die daar nog bovenuit probeerden te komen nam gestaag toe. Communicatie verliep veel via lichaamstaal: het was goed te zien dat deze gelegenheid voor velen vooral belangrijk was om vriendschapsbanden te versterken. Als er mededelingen van algemeen belang werden gedaan vertolkte gebarentolk Eveline Kars die in de Nederlandse gebarentaal. Zij was er ook om de toespraken tijdens de herdenking later op de avond te vertalen.

Op een signaal van de organisatie begaf iedereen zich naar buiten. Ballonnen en fakkels werden uitgedeeld en de naar schatting 120 deelnemers begonnen een stille tocht door het centrum van Utrecht naar het Domplein. Deze plek was niet een toevallige keuze: vlak bij de plek waar de herdenking plaatsvond ligt in het plaveisel een steen, die herinnert aan hoe er nog niet eens zo heel lang geleden ook bij ons gehandeld werd met mensen die afweken van de heersende normen rond gender en seksualiteit:

18e eeuw
Sodomie
Barend Blomsaet
en 17 andere mannen werden in
Utrecht veroordeeld en gewurgd
hun daden verzwegen

Die werkelijkheid kennen wij hier niet meer en gelukkig waren er dit jaar geen Nederlandse transgenders te betreuren. Toch lag in de eerste toespraken de nadruk sterk op de zwaarte van het leven van mensen die ‘anders’ zijn. Marka Spit, wethouder diversiteitsbeleid van Utrecht, memoreerde aan een lesbisch stel dat uit hun buurt was weggepest en ook aan de transvrouw in Zuilen, van wie het leven in haar huis door buurtschoffies onmogelijk werd gemaakt.

Monica, bestuurslid van TNN, benadrukte het effect van discriminatie en pesterijen op andere transgenders: uit angst houden velen hun gevoelens voor zichzelf. Zij kunnen zich niet in vrijheid laten zien zoals zijn en komen hierdoor vaak in een beklemmend sociaal isolement terecht. Monica deed een beroep op de politiek om discriminatie tegen te gaan, maar riep ook op tot onderlinge solidariteit.

In het teken van solidariteit stond ook de toespraak van Sophie Schers, vrijwilliger bij Transvisie. In een bijna poëtisch betoog schetste zij vooral de kracht die zij ervaart in het onuitroeibare verlangen om zichzelf te kunnen zijn in deze wereld.

“Waar we van op aan kunnen is elkaar, dat is misschien geen voldongen feit, zoveel verschillen als er zijn. Maar wegkijken wanneer jonge vrouwen als Ebru, Paulina en Juliana uit het leven gerukt worden is als het ontkennen van je eigen wil om te leven en daarbij jezelf te zijn.

Dat maakt geen wapen van mijn lichaam, dat maakt geen wapen van mijn historie. Dat maakt wel een wapen van mijn onverbeten wil om mijzelf te zijn en die wilskracht te delen met zoveel mensen rond deze wereld.”

Ondertussen is het stormachtig en donker. Als de namen van hen die dit jaar zijn omgekomen worden voorgelezen en de ballonnen het luchtruim kiezen of in de takken van de bomen blijven hangen, kijken allen omhoog. Het wit van de ballonnen tekent zich af tegen de inktzwarte lucht. Ik stel mij voor dat die ballonnen naar beneden kunnen kijken, en daar een kring van mensen zien staan, in alle kleuren van de regenboog.

“Hier zijn wij en wij zijn er in vele kleuren!“

De foto’s zijn gemaakt door Daphne Channa Horn

De hele reportage is hier te zien.

Transgender Gedenkdag werd georganiseerd door Transgender Netwerk Nederland

April is the cruelest month,
breeding lilacs out of the dead land,
mixing memory and desire,
stirring dull roots with spring rain.

T.S.Eliot, The Waste Land

‘t Gaat hier wel veel over gender. Zoveel dat het mij zelf wel eens teveel wordt. Steeds sterker wordt het gevoel dat ik zo dolgraag die genderdeur achter mij dicht zou willen trekken. Een transitie zou toch tijdelijk moeten zijn? Maar afgezien van dat er nog het een en ander niet klaar is, zijn er die luchtwortels, die zich in de aarde van de transgenderbeweging hebben geboord. Ik beweeg en daarom wordt er aan die wortels gerukt en getrokken, en dat doet pijn.

Ontworteld leven is voor mij geen ongewone ervaring, maar niettemin één waar ik nooit aan zal wennen. Ik ben geen ‘tumbleweed’ of een wier in het water, ik hecht mij waar ik kan. Maar zal ik ooit echt geworteld raken? Zal ik dat thuis vinden, waarnaar ik wel het heimwee voel, maar dat ik nooit gekend heb? Ik heb eens gezegd: “Transgender is een herberg.” Ik wilde zeggen: “voor mij”.

Drie jaar geleden werd op initiatief van een inmiddels goede vriend van mij een groep opgezet voor ‘transgenders’. Toen ik mij daarbij aansloot verontschuldigde ik mij schuchter: voor mij voelde ‘ertussenin leven’ niet als een identiteit, ik was daar omdat ik het reeds gebaande pad ‘van man naar vrouw’ niet kon of durfde begaan. Een half jaar later liet ik mij voor een tijdschrift interviewen als transgender, maar met dezelfde caveat: ik ben dat niet uit overtuiging, maar uit terughoudendheid. Daarmee maakte ik het commentaar van Peggy Cohen-Kettenis (Overigens heeft Cohen-Kettenis het vermoeden dat een deel van de mensen die zich nu als transgender presenteren, in feite transseksueel is. ‘Ik ken enkelen van hen: het zijn bedachtzame mensen, die opzien tegen radicale ingrepen of bang zijn voor medische complicaties. Ook de aanwezigheid van partners en kinderen of het feit dat de ouders nog leven, weerhoudt mensen er vaak van een volledige behandeling na te streven.’) bij het artikel meteen waar.

Een jaar geleden begon het steeds meer te wringen. Iets waarvan ik gehoopt had dat het stabiel zou zijn – en dat kon, want ik zag het anderen doen! – bleek het voor mij niet te zijn. Soms leek mijn identiteit mij in te halen en zei ik voor de grap: “Ik bén nog meer vrouw dan ik mij voel.” Een andere keer kwam ik er op pijnlijke wijze achter dat dat juist niet zo was. Steeds vaker merkte ik dat mij verontwaardigd voelde, wanneer men meende mij apart te mogen zetten van andere vrouwen. Zelfs, of misschien wel juist, wanneer dat met bewondering gepaard ging.

Toen zette ik een stap, waarvan ik meteen wist dat ik er niet op terug zou willen keren. Het leek onvermijdelijk dat ik vanaf dat moment de intellectuele theorieën over gender, die ik aanvankelijk prikkelend en ondersteunend vond, als vervreemdend ging ervaren. Dat gebeurde in elk geval. En steeds vaker, op momenten als er binnen de transgenderbeweging uitspraken uit naam van ‘ons’ werden gedaan, kreeg ik de neiging om op te staan en te zeggen: “Ja, maar….”

Die T in HLBT bijvoorbeeld, die is er niet voor mij. Voor mij is het namelijk geen identiteit, al is het nog zo’n belangrijk deel van mijn leven. De T in TNN voelt ook steeds minder als iets voor mij. Recente discussies binnen ‘de beweging’, waarin ‘echte transseksuelen’ met enig cynisme ‘ware gelovigen’ worden genoemd en degenen die gewoon man of gewoon vrouw zeggen te zijn ‘angst’ als motief daarvoor wordt aangewreven, wekken mijn meest authentieke verontwaardiging. En als een transgender met een totaal andere levenssituatie zich meent te moeten afvragen of “transseksuelen zo ontzettend krampachtig in het hokje ‘vrouw’ willen horen omdat ze zich eigenlijk schamen voor het feit dat ze trans zijn?” En of ze “het leven voor zichzelf niet een stuk eenvoudiger zouden maken als ze gewoon zich zouden identificeren als trotse trans?”, dan breekt mijn ‘wij-gevoel’ bij mijn handen af. Dan begin ik onherroepelijk af te haken, hoe pijnlijk dat ook is.

T is Tijdelijk. En het is nog niet eens april.

Twintig jaar geleden is het al dat de muur viel! De muur. Het was een donkere winteravond, we vierden de verjaardag van mijn lief in Arnasco, bij mijn Italiaanse Oma. Alex kreeg van huisvriend Graziano een stek van een vijgenboom kado, die inmiddels de hele Kleersloot in de Amsterdamse Nieuwmarktbuuurt overschaduwt. We keken televisie, en zagen dat de Koude Oorlog eindelijk voorbij was. Vanaf het eilandje waarop wij leefden konden we de uitgelatenheid die we van de buis zagen spatten maar flauwtjes meevoelen.

Aan de vooravond van de herdenking van het scheuren van het IJzeren Gordijn begin ik me opeens te realiseren hoe bepalend de Koude Oorlog voor mijn kijk op de wereld is geweest.

Een paar weken geleden, op een zonnige middag, fietste ik met twee tassen naar een stukje ruigte in de buurt van Sloten, waar ik mispels wist te groeien. Ik was vervuld van nostalgie naar twintig jaar geleden, toen ik mijn eerste mispelwijn maakte en vol van verwachting: dat sublieme genot zou zich gaan herhalen. Ik wist het zeker. Maar toen ik bij ‘mijn‘ struiken aankwam zag ik het meteen, ze waren kaalgeplukt. Schrik mee van mijn meest spontane gedachte: natuurlijk weer die verdomde Oostblokkers! Want die weten even goed als ik wat je uit de wilde natuur kunt eten, zo had ik vaker gemerkt.

Hoe bedachtzaam ik ook ben en hoe goed ik mezelf doorgaans naar de beginselmoraal weet te plooien, ook ik heb zo mijn vooroordelen. En al ben ik me daar al zeker twintig jaar van bewust, deze is er nog altijd, hardnekkig als eczeem. Mijn negatieve gevoelens tegen zowat heel Centraal Europa zijn even onloochenbaar als irrationeel. Met enige regelmaat vraag ik me af waar ik ze heb opgedaan. Meestal denk ik dan aan die winter, iets meer dan twintig jaar geleden, dat wij sinaasappels plukten op de Peloponnesos in Griekenland. We waren daar – afgezien van een paar lang geleden gestrande, zwaar alcoholistische hippies – de enige westerlingen temidden van een menigte zigeuners, Joegoslaven en Polen.

Iets aan die mensen stond mij vrijwel direct tegen. Toen ik merkte met welk een kruiperigheid zij de Griekse boeren in de kaart speelden, waardoor de marktprijs voor het seizoenswerk daalde en zag hoe zij er vervolgens de kantjes van af liepen en hoe achterbaks ze zich in de omgang met ons en elkaar betoonden, kreeg mijn antipathie een soort van rationalisatie. Op een dag werkten we samen met een troepje coke-snuivende Joegoslaven, die er prat op gingen dat ze in Amsterdam van inbraken leefden. Dat deed de deur dicht en die ging niet meer open.

Misschien moet ik een keer een echte ontmoeting meemaken met een mens uit die contrijen, denk ik weleens, om mij te genezen van deze weinig fraaie ondertoon in mijn onderbuik. En toen zag ik afgelopen week de film Das Leben der Anderen, waarin een Stasi-ambtenaar zich bijna zijns ondanks ontpopt als een ‘guter Mensch’ en dat in alle eenzaamheid levend houdt. Daarmee redt hij een schrijver, die het Westen voorziet van de waarheid omtrent de gruwel waartoe het communistische ideaal verworden was.

Ja maar wacht even! Opeens zie ik een hele reeks van filmbeelden zelfstandig langs mijn geestesoog flitsen. Troosteloze akkers onder regen en mist, hier en daar een hoopje smeulend aardappelloof. Een nog troostelozer neuk-scène van een paar onverschillige mensen met grauwe, vadsige aardappeleterslijven in een kille jagershut. De woonkazernes, de koolsoep, de kleding zonder kleur, de armoe, uit aardappelen gestookte wodka, alles doortrokken van een depressiviteit die je nauwelijks op afstand kunt houden als je het ziet. Altijd is het daar winter of herfst. Koud en grauw is alles.

Waar dit ooit begon, kan ik niet meer achterhalen, maar ik weet wel dat ik vandaag pas echt begin te beseffen hoezeer al die beelden mijn beeld van ‘het Oostblok’ hebben gevormd. Daarbij hoort dat ik ben opgegroeid met de gedachte dat indoctrinatie iets is wat zich dáár afspeelde. Krabbend aan mijn eigen morele eczeem kom ik er langzamerhand achter dat ‘thought control’, ook al lijken we die soms zelf te willen, zo alomtegenwoordig is als de lucht die wij inademen.

Dit niet om mijzelf te verontschuldigen, misschien wel om te kunnen blijven hopen dat de hersenspoeling er dunner van wordt.

In de tijd dat ik nog Klassieken studeerde, werd ik geconfronteerd met twee benaderingen van de grammatica, toegespitst op het fenomeen naamvallen. Onverzoenlijke benaderingen, die onze faculteit in twee ‘kampen’ verdeelde. De ene kwam tot mij via de wat oudere professor Griekse taalkunde, de andere via een paar jonge, voortvarende hervormers die de vakgroep Latijnse taalkunde draaiende hielden. Ik zal maar meteen bekennen dat de insteek van de oudere prof mij veel meer aansprak.

De ‘modernen’ haakten aan bij een mode in de wetenschappelijke methodiek, die er de voorkeur aan gaf alles te verklaren als het gevolg van structuren en constructies. Voor hen waren de vijf naamvallen van het Latijn niets anders dan ‘afspraken’, die hielpen de taal zijn stuctuur te geven. In de praktijk leidde dat tot een nogal steriele zucht naar zuivere beschrijvingen.

Waar de oude professor die mij Homerus leerde lezen zijn manier van kijken aan ontleende, weet ik niet. Hij legde ons uit dat de naamvallen gegroeid waren vanuit de collectieve beleving van de ruimtelijkheid (en lichamelijkheid) die menselijke interactie kenmerkte, lang voordat er taal was. Duidelijk herkenbaar in de oude namen ervan: de ‘dativus’ is een gebaar in de richting van een (hopelijk) meewerkend voorwerp, de ‘accusativus’ een éénrichtingsverkeer, waarin een subject iets of iemand anders tot lijdend voorwerp maakt.

Viel ik toen al intuïtief voor het beeldende van de meer organische benadering, na 25 jaar levenservaring en piekeren ben ik misschien nog wel sterker overtuigd van de voorrang die deze visie verdient. Al was het alleen maar vanwege het ongerijmde in de veronderstelling dat je de structuur van een taal kunt ‘afspreken’ vanuit een situatie waarin je nog niet spreken kúnt. De taal moet zijn gegroeid vanuit een drang om de stilte te vullen en de afstand van mensen tot elkaar te verkleinen, ongeveer zoals de aarde elk kaal plekje groen wil hebben.

Waarom ik aan deze wel heel erg academische controverse moet denken? Omdat ik eraan herinnerd word, telkens als ik betogen volg over gender als ‘sociale constructie’. Of het zo bedoeld is, weet ik niet zeker, maar wanneer er vanuit die optiek over gender gesproken wordt, en vooral wanneer het woord ‘deconstrueren’ valt, krijg ik de indruk dat gender op dat moment gezien wordt als een soort bouwpakket. Lego of meccano. Iets wat je, als je maar onverschrokken genoeg bent, naar believen uit elkaar kunt halen om het naar eigen inzicht weer in elkaar te zetten.

Een boeiende gedachte en geheel in de geest van deze tijd: alles moet maakbaar zijn. Maar hoe levensvatbaar is dat wat mensen kunnen maken? In theorieën gaat het moeiteloos alle grenzen voorbij. In performances en binnen subculturen kun je er naar hartelust mee experimenteren en al doende interessante inzichten verwerven. Maar is gender in die situaties ook een ‘sociale constructie’? Soms lijkt het in eerste instantie meer op een hoogstpersoonlijke cognitieve constructie, waarvan moeilijk te zien is of het geheel ooit meer zal worden dan de som van de delen.
Een sociale constructie verlangt namelijk wederkerigheid. Zo heb ik me ooit laten leren dat identiteit gaat over wat je aan anderen over jezelf vertelt, en dat omvat meer dan een verbale mededeling. Maar wat als er niemand is die luistert? Wat als de anderen niet kunnen herkennen of niet willen erkennen wat je probeert duidelijk te maken? Hoe maakbaar is gender nu werkelijk?

Hier neem ik de vrijheid om de academische paden te verlaten en slechts uit te gaan mijn eigen ervaring. Ik heb mij van het ene gender naar het andere bewogen, zonder wezenlijk te veranderen en toch ben ik daardoor meer ‘mijzelf’ geworden. Maar ging dat middels een deconstructie en een reconstructie? Nee, althans niet in mijn beleving. Was het sociaal? Ja, ik voel mij minder vervreemd van de andere mensen, ook al ben ik er mensen door kwijtgeraakt. Alles wat het was, in ieder geval geen afgesproken werk.

Ik ga nog een stap verder en begeef mij, – hoe politiek incorrect! – op het organische vlak. Ooit heb ik de neiging gehad mijn ervaring te vangen in beelden zoals sjamanisten die gebruiken wanneer zij hun ontwikkeling tot sjamaan beschrijven: zij vertellen vaak hoe zij gekookt worden in een pot en hoe hun beenderen, na te zijn uitgestrooid op de toendra, zich tot een nieuw mens hergroeperen, zichzelf bevlezen om hun roeping gestand te doen. Vandaag blijf ik liever dichter bij huis. In de achtertuin, waar het gender dat ik bij mijn geboorte kreeg toebedeeld door herfstige krachten uiteenviel en zich ontbond tot een soort compost. Als ik mijn academische hoofd even aan haar muizenissen overlaat en mij verplaats naar mijn voeten, dan voel ik mij daar heel voorzichtig, maar ook heel onstuitbaar aarden. Nu wil ik graag uitbotten en gaan bloeien. Want het is ontegenzeggelijk lente.

De zaal loopt vol, met vrouwen die zich voor de gelegenheid op hun welsprekendst hebben gekleed. Tussenruimten worden opgevuld met nogal nietszeggende mannen. Wanneer bijna iedereen is gaan zitten, doven langzaam de lichten en verstomt het geroezemoes. Dwars door een gespannen stilte beent de dirigent naar zijn lessenaar voorin de orkestbak, buigt eerst naar zijn orkest, draait zich dan om naar het publiek, dat vanuit het donker opgelucht losbarst in een te verwachten applaus.

De laatste klap klinkt en gehoorzaam heft de dirigent zijn armen. Zijn muzikanten verstaan de taal van zijn handen en beginnen te antwoorden, hun klanken een nieuwe taal, die bij mij binnenkomt op een plek waar geen woorden wonen. Terwijl de muziek alle hoeken en gaten van het Muziektheater vult, scheidt de ruimte zich in twee werelden: één van een stille, ontvankelijke duisternis en de ander overstromend van klank, kleur, licht en beweging.

Op het podium vertellen de dansers van Het Nationale Ballet een woordenloos verhaal. Hun lichamen bewegen zwijgend door de ruimte, drijvend op de muziek die zonder ophouden schuimend uit de orkestbak golft, alsof iemand champagne inschenkt en plotseling door de liefde geraakt wordt. Over de liefde gaat ook het verhaal, hoe kan het anders! Over ware liefde, die niet kan en niet mag, maar niettemin sterker is dan de dood. Pas wanneer alles teloor is gegaan beleven ‘la bayadère‘ en haar geliefde hun vereniging, in een haast mystiek wit, waaruit oneindigheid wenkt.

Op een avond als deze merk ik hoezeer ikzelf “von Kopf bis Fuß auf Wörter eingestellt” ben. Hoewel ik het verhaal kan volgen en binnen die andere talen niet slechts als een vreemdeling vertoef, voel ik me lichtelijk onwennig en besef ik dat ik gewoon ben in een wereld van woorden te wonen, al heel lang.

Vanaf het moment dat ik kon lopen en praten en mijn schouder de hand van mijn moeder – die één zintuig minder had dan ik – raakte, werd mijn lichaam steeds vaker een deel van het hare. Door haar hand op mijn schouder deelde zij in de zekerheid van mijn ziende voeten. Alles wat mijn ogen zagen, vertaalde ik naar wat zij kon horen, zodat zij deelde in een wereld waar zij anders buitengesloten zou zijn.

Die symbiose heeft de aanzet gegeven tot wie ik nog altijd ben: twee ogen vooral, en heel woordenrijk.

Als ik dominee Gremdaat was – en die ben ik wel een beetje – dan zou ik dit blog beginnen met :

“In mijn vorige gemeente kende ik een vrouw, die wel eens klaagde dat zij zich niet kon ontspannen. Altijd was zij aan het werk en onmiddellijk na het eten werd bij haar thuis de afwas gedaan. En als er tussen de afwas en Onderweg Naar Morgen (ook zoiets moois: zij leek altijd onderweg!) nog een kwartiertje over was, dan boende zij het toilet. Ik dacht bij mijzelve: deze vrouw lijdt aan horror vacui. Horror vacui ….”

Of:

“Laatst ontmoette ik een vrouw, die onafgebroken praatte. Nee, ze praatte niet dwars door anderen heen en zelfs maar zelden voor haar beurt, ze was juist heel bescheiden. Maar als er een stilte dreigde te vallen (je ziet het bijna voor je: als een Delfts-blauwe vaas, die wankelt op de hoek van een kast!), dan greep zij die onmiddellijk aan om iets te berde te brengen. Het maakte geloof ik niet eens uit wát. Horror vacui ….”

Voorzover ik dominee Gremdaat niet ben – want die kan er zelf ook wat van! – is die onrust mij vreemd en verwonder ik mij zeer, als ik hem bij anderen gewaar word.

*

Is het niet juist heerlijk om zo stil te zitten als je enigszins kunt en jezelf langzaam vol te laten lopen met leegte? Zo vol, dat er zelfs geen plekje meer overblijft om hierover na te denken?

*

De rest van dit blad laat ik leeg.

*

Dan stil blijven zitten en zien waarmee het vol loopt.

*

met ogen dicht

]]> http://janiek.wordpress.com/2009/10/20/horror-vacui/feed/ 2 janiek horror wit http://janiek.wordpress.com/2009/10/16/een-goed-gevoel/ http://janiek.wordpress.com/2009/10/16/een-goed-gevoel/#comments Fri, 16 Oct 2009 15:18:02 +0000 janiek http://janiek.wordpress.com/?p=767 ]]>

Feelin’ good, feelin’ good,
All the money in the world spent on
Feelin’ good.

Ry Cooder

Een beste poos geleden las ik het mooiste verhaal over schuldgevoel ooit. Aan het slot van Bandoeng/Bandung door F.Springer komt een vooraanstaand, maar uitgerangeerd Nederlands politicus in Indonesië een vroegere klasgenoot tegen. Deze jongen, de halfbloed Otje, was altijd een buitenstaander in de klas geweest en nooit een echte vriend. Toen de hoofdpersoon compleet gedesoriënteerd uit het jappenkamp kwam, had Otje zich een tijdje over hem ontfermd, tot hij door zijn familie naar Nederland werd gehaald.

Bij de hereniging voelt de Hollander zich danig schuldig tegenover zijn vroegere ‘vriend’. Hij had hem zo graag uit zijn povere omstandigheden willen redden, maar was hem, terwijl Nederland herrees, straal vergeten. Op het moment dat deze man bijna letterlijk ineenzakt onder het gewicht van zijn schuldgevoel, merkt hij dat Otje nog altijd even blij is met hem als vriend. Want is híj niet de held die deze gefortuneerde blanke indertijd heeft gered?

Wat ik zo mooi vond aan dit verhaal was dat ik als lezer het idee kreeg, dat het bij de hoofdpersoon áánkwam en dat hij werkelijk bevrijd werd van dat akelige gevoel van tekortgeschoten zijn. Dat is bijzonder, want meestal staan er, als wij geplaagd worden door schuldgevoel, wel mensen klaar om dat besef als onterecht te ontzenuwen, maar even vaak helpt het geen zier. Schuldgevoel lijkt iets te zijn wat zich afspeelt tussen ons en onszelf, de échte mensen spelen vaak nauwelijks een rol.

Het mooiste voorbeeld daarvan trof ik, heel lang geleden, aan in De Gebroeders Karamazow van Dostojewski. Tenminste, zo herinner ik het mij. De oudste van die broers verzucht op een gegeven moment: “Zolang er nog één kind op aarde huilt, kan ik niet gelukkig zijn.” Wat een hooggestemd altruïsme! Maar wat een schuldenlast ook. Niet alleen op de schouders van Iwan Karamazow, maar ook op de nekjes van al die arme kinderen, wier verdriet de schuld krijgt van Iwan’s verbanning uit het paradijs. De boekhouding van het schuldgevoel is een krankzinnige onderneming.

Als ik naar mijn eigen ervaring kijk, dan heb ook ik perioden gekend, die gekleurd werden door intense schuldgevoelens. Achteraf, na jaren pas, blijkt het om zaken te gaan, waarin ik menselijkerwijs gesproken niet gewoon in gebreke ben gebleven, maar mij vertild heb aan iets wat ver boven mijn macht ging. Wat had ik graag mijn broertje gered, toen die langzaam maar zeker wegdreef naar zijn zelfgekozen dood! Voor mijn moeder had ik bij de kerk willen blijven, maar ik viel van mijn geloof, als een appel van de boom. En hoe vaak was ik niet liever als een worm onder de stoeptegels gekropen, dan dat ik mijn lief en mijn kinderen die idiote transitie moest aandoen?

Wat kan het soms godallemachtig moeilijk zijn om te erkennen hoe machteloos je bent of alleen maar minder belangrijk dan je had willen zijn. En wat steken we ons gewillig in de schulden om daar onderuit te komen.

Het is misschien niet zo gebruikelijk om je op mijn leeftijd nog af te vragen wat je later wilt gaan worden, maar ik doe het toch, van tijd tot tijd. Afgezien van een aantal praktische wensen op het vlak van gezin, werk en gezondheid, is mijn belangrijkste toekomstdroom: een wijze vrouw te worden. Wat dat precies is, weet ik niet. Ik weet alleen dat ik het nog niet ben, want als ik het al was, dan zou ik het vast hebben geweten. Of juist niet?

Over de weg die ik moet bewandelen om er te geraken, tast ik ook nog in het duister. Wel denk ik er veel over na, overigens vooral om tot de conclusie te komen dat ik er al denkend niet dichterbij kom. Hoe graag ik ook denk (ik doe bijna niet anders!), tegelijkertijd ben ik me heel sterk bewust van de beperkingen die ik mij daardoor opleg. Ik beschik namelijk slechts over een klein denkraam. (Ook over een – nog veel kleiner – piekerraam, maar daar gaat het hier niet over.)

Als ik zo door mijn bovenkamer loop en door dat denkraam naar buiten kijk, stel ik mij dat het liefst voor als een raam in een huis dat ontworpen is door Friedensreich Hundertwasser. Dat geeft mij namelijk “raamrecht”: ik mag mij over de vensterbank naar buiten buigen en de omgeving van mijn raam naar believen beschilderen of betegelen om te benadrukken hoe persoonlijk dat denkraam van mij is. Zoiets lijkt mij om te beginnen heel heilzaam.

Het zal mij hoogstwaarschijnlijk nieuwsgierig maken naar de ramen van mijn buren in de flat. En daarvoor moet ik naar buiten. Ook dat lijkt me bevorderlijk voor het waar worden van mijn dromen. Voorlopig neem ik dan mijn eigen denkraam nog maar even uit de sponningen, haal het glas eruit en hang het als een soort schilderijlijst om mijn nek. Zo kan ik wat mij voor de voeten komt desgewenst altijd nog door mijn eigen denkraam bekijken, door het op armlengte voor mij te houden.

Eenmaal buiten stel ik mij vervolgens voor dat ik zal worden bevangen door een nieuwgierigheid naar hoe de wereld er door iemand anders’ denkraam uitziet. Het moet toch mogelijk zijn om op goed geluk aan te bellen en aan een willekeurige bewoner, of iemand met een aantrekkelijk raamkozijn, te vragen of ik eens door zijn of haar denkraam mag kijken? Hoe anders zal de wereld er dan uitzien?

Nog meer nieuwsgierigheden worden gewekt of verwekken elkaar. Om de hoek van het gebouw zijn weer andere ramen, die over een heel ander stuk wereld uitzien. En wat te denken van twee straten verderop! Voor ik het weet loop ik de stad uit en kuier ik onbekommerd door de velden. Onbekommerd, want mijn denkraam hangt veilig om mijn nek. Maar als de zon schijnt en ik even uitrust onder het lommer van een vrijstaande boom, zet ik mijn raam tegen de stam. Even geniet ik een tot nu toe totaal onbekend uitzicht op de wereld. Word ik hier misschien wijzer van? Geheel gedachtenloos in ieder geval niet, want als ik opsta pak ik – bedachtzaam als ik ben – zonder erbij na te denken mijn denkraam weer op. Ik hang het nu maar eens over mijn rechterschouder. Denk ik.

Trots als een ouder plaats ik hier het verslag dat mijn oudste dochter Roos maakte over haar werkreis naar Ethiopië in augustus van dit jaar.

Wat heb je allemaal beleefd in Ethiopië?

Ik heb zo ongelooflijk veel gezien en meegemaakt. Als ik mijn schrift met aantekeningen doorlees kan ik me van iedere dag weer elk detail herinneren. Dat vind ik zo leuk om te doen, dat ik elke dag mijn schriftje mee naar school neem om me tijdens saaie lessen te vermaken. Dit zijn de drie leukste en indrukwekkendste dingen die ik heb meegemaakt:
Het kleine dorpje in de bergen bij Aregash

Het lopen door de bushbush vond ik helemaal niet leuk. Ik was dan ook tamelijk gefrustreerd toen we in het dorpje aankwamen en ik voelde me helemaal niet goed. Maar toen ik alle lieve kinderen ontmoette was dat nare gevoel gauw op de achtergrond. Alle kindjes stonden om ons heen. Toen we ze een flesje water gaven dronken ze het niet op, maar koesterden ze de fles alsof het een schat was! Dat vond ik zo schattig. Ook was er een jongetje die een beetje engels kon en daar was hij heel trots op. Hij zei de hele tijd ‘hello’ en hij wist ook dat water ‘water’ heette. Het leukste was toen ik iets uit mijn tas pakte: toen zei hij heel triomfantelijk ‘red!’. En inderdaad; mijn tas was rood!

Ik vond het ook heel indrukwekkend om bij een van de huisjes naar binnen te mogen. Ik was heel erg onder de indruk van het feit dat er nog steeds mensen zijn die zo leven. Het huis was heel erg klein en donker en ze leefden er samen met twee koeien. Ik vroeg me af waar de kinderen zouden slapen, want het enige bed dat er stond was maar net groot genoeg voor twee personen. Ik vond het heel leuk dat we te zien kregen hoe de vrouw des huizes eten klaar maakte. Ze deed dat met zo veel behendigheid! Je kon zien dat ze heel veel ervaring had met dit werk. Ze heeft ons ook laten proeven van de zure koek die ze gemaakt had. Ik wil me niet voorstellen dat ik dat elke dag zou moeten eten.

Ik vond het best wel schokkend om het contrast te ervaren tussen mijn situatie en die van hen. Nadat we in het dorpje waren geweest gingen we weer een stukje de berg af, terug naar het lodgepark. Door tien minuutjes te lopen kwam je in een totaal andere wereld. Het hotel had geprobeerd de hutjes na te bootsen, maar het waren eigenlijk gewoon chique bungalows. Het voelde heel gek om direct nadat ik bij de mensen in het dorpje binnen was geweest te gaan eten in zo’n chique omgeving. Waarom krijg ik tegels op de vloer? En een tafelkleed op de tafel? Wat geeft mij het recht lekkere spaghetti te eten terwijl veel andere mensen zure koek van gefermenteerde bananenboom moeten eten? Dat vond ik best wel confronterend.

Ik heb heel veel bewondering voor de mensen die in dat dorpje wonen. Ze hebben zo veel kennis over hoe ze van alles kunnen maken. Van dat soort dingen weet ik helemaal niets af, en dat vind ik eigenlijk best jammer. Ook heb ik bewondering voor hoe hard ze werken. Met heel weinig middelen werken ze keihard om in hun levensbehoeften te voorzien. Als je zozeer voor je eigen leven moet zorgen en ‘overgeleverd bent aan de natuur’, moet je veel doorstaan. Dat lijkt mij aan de ene kant heel naar. Maar de zelfstandigheid die je erdoor krijgt lijkt me heel mooi. Als je zelfvoorzienend leeft, zorg je pas écht voor jezelf!
De weg naar Jimma

Doordat ik ziek was mocht ik voorin de bus zitten. Dat was echt een prachtige plek. De ruit was heel groot dus ik kon alles zien. Eerst zag ik veel mensen die langs de weg liepen. De meesten van hen hadden veel spullen bij zich. Ik ben benieuwd waar ze heen gingen. Ik vermoed dat ze naar de markt gingen of er vandaan kwamen. Ook zag ik heel veel ‘lopende hooibergen’. Die ezels waren echt zo erg bepakt met hooi dat je de ezel amper kon zien.

Daarna reden we door een overstroomd gebied. Dat vond ik heel bijzonder om te zien. Eerst leek het net alsof we over de afsluitdijk reden: aan beide kanten was alleen maar water. Daarna leek het op een soort moeras en waren er ook veel koeien en geiten. Vervolgens waren er ook huisjes te zien. Ik vermoed dat dit gebied vaker overstroomde want veel mensen leken er op voorbereid. Ook al was het hele erf onderwater, toch leek het huis vaak nog droog te staan. Veel mensen hadden ook gammele bruggetjes naar hun huizen gebouwd. Dat was heel leuk om te zien.

Vervolgens reden we door de bergen. En wat voor bergen! Dit is de mooiste natuur die ik ooit gezien heb. Gelukkig duurde de rit heel erg lang zodat ik met volle teugen van de prachtige omgeving kon genieten. Op de mooiste plek zijn we gestopt om van het adembenemende uitzicht te genieten. Echt ongelooflijk!
Het traditionele restaurant waar we de eerste week heen gingen

In dit restaurant hebben we traditioneel Ethiopisch gegeten. En hier vond ik het gelukkig best lekker. Niet zo lekker als op de Overtoom in Amsterdam, maar toch fijn om een keer lékker Ethiopisch te eten in Ethiopië. De aankleding van de ruimte vond ik ook heel leuk. Ik had het idee dat het best wel traditioneel was en dat het een goed beeld gaf van Ethiopische (toegepaste) kunst. Ook de serveersters hadden mooie Ethiopische gewaden aan. Het leukste van alles was dat er een band was en dat er Ethiopische dansen werden opgevoerd. Steeds hadden de dansers weer andere leuke kostuums aan. Er was een dans waarbij de vrouwen op een haast enge manier met hun hoofd gingen draaien. Dat vond ik het indrukwekkendste. Daarnaast was het ook heel erg gezellig met de groep!

Wat waren je verwachtingen van te voren en wat waren de doelen die je voor ogen had met je deelname? Heb je die doelen bereikt? Zo ja op welke manier? Zo nee, waarom niet?

Vooraf verwachte ik al dat ik een geweldige tijd zou hebben, dat ik deze ervaring nooit meer zou vergeten. Of ik het nooit vergeet kan ik nu natuurlijk nog niet weten, maar op dit moment kan ik me in elk geval nog elk detail herinneren. Ik verwachte dat ik erdoor zou veranderen en dat is ook gebeurd (zie de antwoorden op de volgende vragen). Ik verwachtte dat ik het moeilijk zou hebben met het zien van armoede. Dat was ook zo. Meestal kon ik er beter tegen dan ik gedacht had, ook wel omdat ik het meestal van een afstand zag en het dus niet heel hard binnenkwam. Wat ook hielp was dat ook heel arme mensen er vaak nog gewoon gelukkig uitzagen. Dat was voor mij wel een eye-opener: dat ook al leef je in omstandigheden die mij de hel op aarde lijken, er altijd dingen zullen zijn die je blij maken.

Vaak vond ik het wel heel moeilijk met al die bedelende mensen om te gaan. Een keer waren er heel veel kinderen die dicht op me stonden, aan me trokken en schreeuwden. Eerst lukte het me hen te negeren maar toen kwam er een vrouw met een baby op haar arm. Het kindje keek me aan en hield z’n handje op. Het kereltje was nog maar een half jaar oud, schat ik. Toen brak m’n hart en heb ik die vrouw 5 birr gegeven. Dat had ik niet moeten doen want toen kwamen er nog tien keer zo veel mensen op me af. Allemaal vrouwen met baby’s en mensen met littekens; ze schreeuwden en kwamen steeds dichterbij. Ondertussen trokken de kinderen nog steeds aan me. Toen werd het me te veel en liep ik weg, maar ze kwamen achter me aan. Dat was echt de druppel: ik was helemaal overstuur. Gelukkig waren Britt en Stefan er om me te troosten. Toen het weer beter gingen liepen we terug en begon weer iedereen te schreeuwen en ik weer te huilen. Toen zei Stefan boos: “Look! She is crying because of you!” Twee mensen begonnen te lachen. Toen voelde ik me heel erg schuldig: ik raak helemaal overstuur vanwege deze situatie, maar zij zitten elke dag in de ellende. Toen dacht ik: wat egoïstisch van me dat ik hierom moet huilen, daar hebben zij niks aan.

Voor de reis was ik naar een workshop gegaan die heette ‘dromen waarmaken in Ethiopië’. In die workshop moest ik me drie doelen bedenken die ik wilde bereiken op mijn reis en deze rangschikken op hoe graag ik het wilde bereiken.

Op 1. stond: een langdurige vriendschap opbouwen met een van de Ethiopische leerlingen. Dat is helaas niet gelukt. Het kostte me vaak heel erg veel energie om een gesprek met hen te voeren. Ze spraken wel heel goed Engels alleen met een accent dat ik moeilijk te verstaan vond. Dan moest ik heel erg veel moeite doen het goed te verstaan. Daardoor praatte ik liever met de Nederlanders als ik de kans had en heb ik niet genoeg geïnvesteerd in vriendschappen opbouwen met de Ethiopiers. Achteraf heb ik daar best wel spijt van. Ik vond de meesten van hen heel erg aardig. Aan het einde van de reis lukte het steeds beter hen te verstaan en hebben we echt heel erg leuke en interessante gesprekken gehad. Ik vind het jammer dat ik niet tijdens de hele reis mijn best heb gedaan met hen te praten. Aan Maxime en Jegol en Roeland en Tesfaye kan ik zien dat het wel mogelijk was een mooie vriendschap op te bouwen. Ik ben best een beetje jaloers op hen.

Op 2. stond zoveel mogelijk leren van de workshops. Ik denk dat dat zeker gelukt is. Zoals ik in mijn evaluatie ook geschreven heb, heb ik ook veel geleerd buiten de workshops om. Ik weet zeker dat ik heel veel profijt ga hebben van alles wat ik geleerd heb. Ik heb vooral veel zin om alle dingen die ik geleerd heb in mijn leerlingen raad toe te passen.

Op 3. stond genieten van Ethiopië. Dat is dubbel en dwars gelukt. Ik heb de tijd van mijn leven gehad. Ik wil deze drie weken opnieuw doen en daarna nog een keer en dan nog een keer. Daarna wil ik het nog een keer en nog een keer en nog een keer en nog een keer. Maar dan zonder ziek te zijn en ik wil het eten lekker vinden.

Hoe voelt het nu om weer terug in Nederland te zijn? Kijk je anders tegen dingen aan dan voordat je weg ging?

Ik had voor de reis al verwacht dat ik zou veranderen door deze ervaringen. Het voelt nu ook wel echt alsof ik veranderd ben, maar ik vermoed dat dat gevoel versterkt wordt doordat ik erop let en doordat ik verwacht te veranderen. Het voelt heel gek om weer terug te zijn, en eigenlijk voelt het helemaal niet fijn. Ik ben wel bij met het goede eten, de schone wc’s en de geasfalteerde wegen. Ik kan ook elke keer weer dolblij worden van de douche die altijd water geeft, dat bovendien nog warm is ook. Maar verder vind ik het helemaal niet leuk om weer terug te zijn. Het voelt alsof ik continu iets moet doen dat ik niet wil: namelijk hier zíjn.

Ik mis de groep heel erg. Bij praktisch alles moet ik aan hen denken. Al kenden we elkaar nog niet, voelde de groep gek genoeg heel vertrouwd. Normaal gesproken als ik drie weken zo intensief met mensen op moet trekken, zelfs met familie of beste vrienden, wordt ik helemaal gek van ze. Dat gebeurde nu niet. Ik miste ze vanaf het moment dat ik in de trein stapte.

Ik ben ook zeker anders tegen dingen aan gaan kijken. Veel dingen waar mensen om me heen een probleem van maken, lijken in mijn ogen nu heel absurd. Als er ook maar een verpakking van een maandverbandje in een wc op school ligt, wil niemand er nog in. Dat soort dingen snap ik echt niet meer. Ook dingen waar ik me zelf eerst druk om maakte kunnen me nu niet meer boeien. Vandaag bijvoorbeeld had ik een SO en het ging heel erg slecht. Dat ben ik niet gewend en voor de reis zou ik dat ook verschrikkelijk gevonden hebben. Nu kan het me niet meer zo veel schelen. Het is zo’n klein en onbelangrijk probleempje.

Ook kijk ik wel een beetje anders tegen bezit aan. Ik ben tamelijk materialistisch (en dat is beslist nog niet over hoor). Ik kan me nog steeds heel erg verheugen op de glamour-day, waarop ik de hele dag ga shoppen en heel veel geld ga uitgeven, maar het voelt toch anders. Ik voel me nu ook een beetje schuldig. Heb ik wel recht op al die mooie kleren? Ik heb in Ethiopië straatkinderen gezien die een gescheurde broek hadden en geen ondergoed. Zij hebben kleren nodig, voor mij is het alleen maar een wens. Ook als ik door Amsterdam-Zuid fiets, bijvoorbeeld over de Koninginneweg, voel ik me haast boos. Normaal gesproken ben ik altijd heel jaloers op de mensen die in zulke mooie huizen kunnen wonen. Nu vind ik het oneerlijk en denk ik steeds ‘Wat doen die stomme dingen hier? Ze moeten hier helemaal niet staan!’.

Daarnaast ben ik anders over mijn toekomst gaan denken. Daar vertel ik onder de volgende vraag meer over.

Ben je anders over ontwikkelingssamenwerking gaan denken dan voordat je op reis ging?

Ik heb het project niet echt ervaren als ontwikkelingssamenwerking. In mijn ogen is ontwikkelingssamenwerking dat partij A partij B gaat helpen op zo’n manier dat partij B het zelf kan wanneer partij A weer naar huis gaat. Ik zie ons project als een uitwisseling: samen leren/ontwikkelen van van elkaar leren.

Door in een ontwikkelingsland te zijn ben ik wel anders gaan denken over wat ik later voor werk wil gaan doen. Voor de reis wilde ik wel graag een paar jaar als arts in een ontwikkelingsland werken, maar ik twijfelde hierover omdat het niet gunstig schijnt te zijn voor je medische carrière in het westen. Nu wil ik het liefst zo snel mogelijk weer naar Afrika en daar mensen helpen. Als ik in de les zit of huiswerk maak, gaat dat met veel minder plezier dan voorheen. Het voelt zo nutteloos in vergelijking met wat ik eigenlijk wil doen. Dan probeer ik me te bedenken dat ik deze lessen en dat huiswerk nodig heb om m’n examen te doen; dat ik dat examen nodig heb om geneeskunde te studeren; en dat ik die studie nodig heb om als arts naar Afrika te gaan. Die gedachte zorgt ervoor dat ik toch hard blijf werken.